Davranışı Okuma Haritası
Klinik Gözlem Kılavuzu
Benzer Görünen Durumları Ayırt Etme Rehberi
Davranış çoğu zaman bir seçim değil,
sinir sisteminin bir durumudur.
Tanı yol gösterir; gözlem yolu açar.
Tanı koymak için değil; karışan durumları ayırt etmek için.
1. Adım:
Bir davranışı anlamaya çalışırken önce şu üç alanı kontrol et
-
Uyku (son 3 gün)
-
Ağrı/Hastalık/Açlık
-
Yük/tempo (son 48 saat)
Bunlar net değilse tablo yanlış okunabilir.
2. Adım:
Evde 3 Günlük Gözlem Protokolü
-
Bir gün yükü azalt
-
Bir gün başlatmayı sen ver
-
Bir gün seçenek sun
Sonra değişime bak.
Sahada En Sık Yapılan Okuma Hataları
Davranışın görünen kısmı ile nedeni her zaman aynı değildir.
Bazı durumlar ilk bakışta farklı görünebilir.
Ama bazen yaşanan şey aslında bambaşkadır.
Örnekler
“Yapmıyor.”
→ Bazen istememek değil,
yapamıyor olmaktır.
Çocuk o anda üst beyin becerilerine
erişemiyor olabilir.
“Bir anda geriledi.”
→ Bazen gelişimin gerilemesi değildir.
Çocuk yorulmuş olabilir.
Gün içinde ya da önceki gün biriken yük
buna yol açabilir.
“Dikkatini toplamıyor.”
→ Bazen dikkat sorunu değildir.
Enerjisi yetmiyor olabilir.
“Kriz çıkarıyor.”
→ Bazen davranış değildir.
Sinir sistemi taşmasıdır.
Çocuk o anda
bedeniyle konuşuyordur.
“İçe kapandı.”
→ Bazen duygu değildir.
Sinir sistemi kapanmasıdır.
En Sık Karıştırılan Durumlar
Aşağıdaki kartlar benzer görünen durumları ayırt etmeye yardımcı olur.
Yaşanan duruma en çok benzeyen kartı seçin.
Küçük Bir Hatırlatma
Bir davranışı anlamak için çoğu zaman tek bir an yeterli değildir.
En sağlıklı okuma için: 3 gün boyunca gözlem yap.
Çünkü davranışlar çoğu zaman ritim içinde anlaşılır.
TABLO 1
Burnout mu Davranış Direnci mi?
Ne işe yarar
“Yapmıyor” gibi görünen durumların bazen kapasite düşüşü olabileceğini ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Ödev ya da bir etkinlik yapmak istemeyen,
ya da başlayıp hemen bırakan bir çocuk
bazen sadece çok yorulmuş olabilir.
Mühür
Yapmamak her zaman istememek değildir.
Bazen erişememektir.
TABLO 2
Burnout mu Depresyon mu?
Ne işe yarar
Enerji düşüşü ve içe çekilmenin farklı nedenlerini ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Eskiden sevdiği oyunlara katılmayan
ve yalnız kalmak isteyen bir çocuk
bazen sadece aşırı yükten kapanmış olabilir.
Mühür
Depresyonda istek azalır.
Burnout’ta kapasite kapanır.
TABLO 3
Burnout mu Anksiyete mi?
Ne işe yarar
Enerji kapanması ile korku temelli kaçınmayı ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Yeni bir etkinlik başlamadan önce
geri duran ya da “yapamam” diyen bir çocuk
bazen korku nedeniyle kaçınıyor olabilir.
Mühür
Anksiyetede korku öndedir.
Burnout’ta kapasite.
TABLO 4
Burnout mu ADHD mi?
Ne işe yarar
Dikkat ve görev başlatma zorluklarının farklı nedenlerini ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
“Hadi başlayalım” denildiğinde göreve başlayamayan
ya da çok çabuk dağılan bir çocuk
bazen dikkat değil enerji sorunu yaşıyor olabilir.
Mühür
Dikkat sorunu sabit olabilir.
Kapasite kapanması ise dalgalıdır. (bir gün iyi bir gün kötü gibi)
TABLO 5
Burnout mu Travma Tepkisi mi?
Ne işe yarar
Yorgunluk temelli kapanma ile travma tetiklenmesini ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Bazı kişilerde ya da ortamlarda
bir anda huzursuzlaşan bir çocuk
bazen tetiklenmiş olabilir.
Mühür
Travma geçmişi hatırlatır.
Burnout bugünü taşıyamaz.
TABLO 6
Tantrum-Meltdown-Shutdown
Her kriz aynı değildir.
Bazıları istek davranışı,
bazıları ise sinir sistemi taşması veya kapanmasıdır.
Bu tablo aradaki farkı ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Bağırma, ağlama veya kontrol kaybı
her zaman inat değildir;
bazen sinir sistemi taşmasıdır.
Mühür
Her kriz davranış değildir.
Bazısı sinir sistemi taşması,
bazısı sinir sistemi kapanmasıdır.
Meltdown taşmadır.
Shutdown ise sistemin kendini korumak için kapanmasıdır.
TABLO 7
Maskeleme mi Toparlanma mı?
Ne işe yarar
İyi görünen günlerin gerçek toparlanma mı yoksa maskeleme mi olduğunu ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Okulda iyi görünen
ama eve gelince taşan bir çocuk
bazen gün boyu kendini tutmuş olabilir.
Mühür
İyi görünmek her zaman iyi hissetmek değildir.
Bazen çocuk sadece kendini tutuyordur.
TABLO 8
Günlük Yük mü Gerileme mi?
Ne işe yarar
Kısa süreli zorlanma ile gerçek gelişimsel gerilemeyi ayırt etmeye yardımcı olur.
Örnek
Bir çocuk birkaç gün boyunca
eskisi kadar konuşmak istemiyorsa
bazen sadece çok yorulmuş olabilir.
Mühür
Her düşüş gerileme değildir.
Bazen sadece yük fazladır.
⚠️ Ne zaman doktora danışılmalı?
Bazı durumlar sadece yük, stres veya sinir sistemi zorlanması olmayabilir.
Aşağıdaki durumlar varsa bir sağlık değerlendirmesi gerekebilir.
• Bir anda belirgin gelişim kaybı
(özellikle konuşma, hareket veya temas azalması)
• Uzun süren ağrı, uyku bozukluğu veya iştah değişimi
• Boş bakış, donma veya dalma atakları
• Ani başlayan yoğun tikler veya nöbet benzeri durumlar
Bu durumlarda bir Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı veya Çocuk Nöroloji Uzmanına danışılması doğrudur ve önerilir.
Davranış bazen bir sinir sistemi tepkisi olabilir.
Ama bazen bedensel bir sorunun işareti de olabilir.
Doğru isimlendirme doğru yolu açar.
Çünkü bu sayfa aslında tam olarak bunu yapıyor:
durumu doğru adlandırmak.