11 — Ses, Işık, Kalabalık, Temas Nasıl Birikir?

Bazen çocuk tek bir şeyden değil, aynı anda gelen birçok şeyden yorulur

Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem

Modül 2 — Sinir Sisteminin Taşıdığı Yük

Yazı 11

Bazen çocuk bir ortamda “hiçbir şey yokken” zorlanır gibi görünür.

Ortamda kavga yoktur.

Kimse ona kötü davranmamıştır.

Büyük bir sorun da yaşanmamıştır.

Ama yine de çocuk:

huzursuz olur

gerilir

susar

öfkelenir

kaçmak ister ya da birden kapanır

Dışarıdan bakınca soru genelde şu olur:

Ne oldu buna?

Ama bazen asıl soru şu olmalıdır:

Bu ortam çocuğun bedenine aynı anda kaç şey yüklüyordu?

Çünkü bazı çocuklar için zorlanma tek bir şeyden doğmaz.

Bazen asıl yük:

sesin

ışığın

insan hareketinin

kalabalığın

temasın

beklenmedik değişimin

aynı anda gelmesinden oluşur.

Bu yazının ana sorusu şu:

Ses, ışık, kalabalık ve temas bedende nasıl birikir?

Çünkü çoğu zaman aileler ya da öğretmenler şu mantıkla bakar:

“Biraz ses vardı ama çok değildi.”

“Işık normaldi.”

“Kalabalık o kadar da fazla değildi.”

“Birisi hafifçe dokundu.”

Ama sinir sistemi bu uyaranları tek tek değil,

toplam beden maliyeti olarak yaşayabilir.

Üstelik bu toplam yalnız dış çevreden oluşmaz.

Yorgunluk, açlık, ağrı, beden içi rahatsızlıklar ve önceki yüklerin etkisi de aynı ortamı daha zorlayıcı hale getirebilir.

Bir bakıma sinir sistemi toplama yapar.

Yani çocuk için bazen mesele:

Bazen çocuk tek bir sesten ya da tek bir dokunuştan değil,

bedenin aynı anda çok şeyi açık tutmak zorunda kalmasından yorulur.

Bedensel mekanizma

Sinir sistemi çevreden gelen bilgileri yalnız algılamaz.

Aynı zamanda hangisinin önemli olduğuna karar vermeye,

hangisini öne alıp hangisini geri plana bırakacağını belirlemeye çalışır.

Tek bir uyaran olduğunda bu daha kolaydır.

Ama gerçek hayat çoğu zaman böyle değildir.

Çoğu ortamda aynı anda birçok şey olur:

arkadan gelen konuşmalar

yakındaki sandalye sesi

floresan ya da parlak ışık

yanından geçen insanlar

beklenmedik bir dokunma

sıra bekleme stresi

beden içinde açlık ya da yorgunluk

ortamın ne zaman biteceğini bilememe

İşte bu noktada sinir sistemi yalnız uyaranları almakla kalmaz;

onların hepsini birlikte taşımaya çalışır.

Bazı otizm tanılı çocuklarda bu birlikte taşıma daha maliyetli hale gelebilir.

Çünkü:

ses daha sert gelebilir

ışık daha yorucu olabilir

kalabalık daha öngörülemez olabilir

temas daha ani ve daha rahatsız edici hissedilebilir

Ve bu deneyimler çoğu zaman yalnız zihinsel değil,

belirgin biçimde bedensel de yaşanabilir.

Omuzlar gerilebilir.

Çene sıkılabilir.

Kalp hızlanabilir.

Kas tonusu artabilir.

Hareket ihtiyacı büyüyebilir.

Temas toleransı düşebilir.

Beden kaçmak ya da kapanmak isteyebilir.

Yani çocuk bazen yalnızca “rahatsız” olmaz.

Beden şunu yaşamaya başlar:

fazla veri + fazla uyanıklık + azalan tolerans

Bu yüzden ses, ışık, kalabalık ve temas bazen tek tek değil,

birbirini büyüterek etkiler.

Örneğin:

Ses varken ışık daha zor gelebilir.

Kalabalık varken temas daha rahatsız edici olabilir.

Yorgunluk varken küçük bir dokunma bile taşırıcı olabilir.

Bedende nasıl görünür?

Bu çoklu yük her zaman yalnız o anda görünmez.

Bazen akşam uykuya geçiş zorlaşır,

iştah değişir,

oyun kapasitesi düşer ya da

çocuk eve gelince daha hızlı tükenir.

Yani ses, ışık, kalabalık ve temasın toplamı bazen yalnız davranışta değil,

bedenin toparlanma kapasitesinde de iz bırakır.

Bazı çocuklarda bu tablo şöyle görünebilir:

• Akşam daha çabuk yorulma

• Eve gelince sessizleşme

• Oyun süresinde kısalma

• Temas isteğinde azalma ya da temastan kaçınma

• Daha dar bir sabır alanı

• Geçişlere daha düşük tolerans

• Yeme isteğinde azalma ya da seçicilikte artış

• Uykuya geçişte zorlanma

• Ertesi gün daha düşük enerjiyle başlama

Bazen çocuk ortamda taşmaz; sonrasında sessizce kapanır.

Bu yüzden duyusal yük her zaman gürültülü görünmez.

Bazen beden önce yorulur,

davranış sonra değişir.

Günlük hayatta nasıl görünür?

Aileler ve öğretmenler bu tabloyu çoğu zaman şu şekillerde görür:

• Çocuk kalabalık ortamlarda daha çabuk dolar

• Gürültülü sınıflarda dikkat sürdürmekte zorlanır

• Parlak ışıklı yerlerde huzursuzluğu artar

• Alışveriş merkezi, düğün, misafirlik gibi yerlerden sonra çöker

• Beklenmedik temaslarda öfkelenir ya da geri çekilir

• Çok kişi konuşurken odada kalmak istemez

• Kalabalıkta daha çok kontrol etmeye çalışır

• Eve gelince sessizleşir ya da patlar

• Bir ortamdayken iyi görünür ama sonrasında belirgin düşüş yaşar

Bazı çocuklar bunu hareketle gösterir:

koşma

kaçma

itme

hızlanma

yer değiştirme

motor huzursuzluk

Bazıları ise daha sessiz bir yoldan gösterir:

susma

bakış azaltma

oyundan çekilme

donuklaşma

köşeye gitme

yanıt vermeyi azaltma

Bu yüzden her duyusal zorlanma “gürültülü” görünmez.

Bazen çocukta zorlanma taşma değil, kapanma olarak görünür.

Ses, ışık, kalabalık ve temasın birikmesi özellikle şu ortamlarda daha görünür olabilir:

sınıf geçişleri

yemekhane

alışveriş merkezleri

aile buluşmaları

doğum günü partileri

düğünler

bekleme alanları

servis yolculukları

muayenehane ve hastane ortamları

Çünkü bu alanların ortak özelliği şudur:

çoklu uyaran + düşük öngörülebilirlik + sınırlı kaçış alanı

Öğretmen bunu sınıfta artan dikkat kaybı,

daha düşük geçiş toleransı ya da

küçük uyaranlara büyüyen tepki olarak görebilir.

Terapist ise daha kısa dayanma süresi,

daha düşük temas toleransı ya da

daha hızlı yorulma şeklinde fark edebilir.

En sık yanlış yorum

Bu durum çoğu zaman şöyle yorumlanır:

“Kalabalığı sevmiyor.”

Bir başka sık yanlış yorum:

“Neden bu kadar tepki verdi, dokunuldu sadece?”

Ama bazı anlarda temasın kendisi değil,

öncesinde birikmiş ses, ışık, kalabalık ve yorgunluk

o dokunuşu taşınamaz hale getirmiş olabilir.

Yani dokunma son damladır.

Sebep ise daha geniştir.

Bir başka yanlış yorum da şudur:

“Dikkati çok dağınık.”

Ama bazen dikkat dağınıklığı değil,

ortam yükünün fazla olması vardır.

Çocuk derse, oyuna ya da söylenene odaklanamıyor gibi görünür.

Ama aslında aynı anda:

arka sesi duyuyor

ışığı işliyor

hareketi fark ediyor

teması bekliyor

bedenini korumaya çalışıyor

Bazı çocuklarda grup ortamında kuralları sürekli hatırlatma,

sırayı belirleme ya da ortamı kontrol etmeye çalışma da bu yüzden artabilir.

Bu bazen “kontrolcülük” değildir.

Bu bazen uyum değil,

regülasyon çabasıdır.

Bazen çocuk arkadaşlarını yönetmeye değil,

ortamı öngörülebilir hale getirerek

bedenini korumaya çalışıyordur.

Bir başka tehlikeli yanlış yorum da şudur:

“Hiçbir şey yokken bozuldu.”

Oysa bazen hiçbir şey yokken bozulmaz.

Erken uyarı sinyalleri

Ses, ışık, kalabalık ve temas birikmeye başladığında erken işaretler görülebilir:

• Göz temasında azalma

• Sorulara geç yanıt verme

• Ortamdan çıkmak isteme

• Kulak kapatma ya da sesi azaltma çabası

• Işıktan kaçınma, göz kısma

• Bedeni kasma

• Temastan geri çekilme

• Daha fazla hareket etme ihtiyacı

• Küçük değişikliklere daha sert tepki

• Konuşmanın azalması

• Rutin ihtiyacında artış

• Ortamı kontrol etme davranışlarında artış

• “Hadi artık gidelim” gibi çıkış arayışları

• Daha çabuk sinirlenme ya da daha çabuk susma

Bazı daha küçük bedensel işaretler de görülebilir:

• Omuz gerginliğinde artış

• Çene sıkma

• Göz kırpmada artış

• Daha sık iç çekme

• Küçük sallanma hareketlerinde artış

• Ağızla meşgul olma ihtiyacında artış

Bu belirtiler her zaman büyük kriz anlamına gelmez.

Ama çoğu zaman şunu düşündürür:

Beden yük taşıyor olabilir.

Mini gözlem rehberi

Şunlara bakılabilir:

Çocuk en çok hangi uyaran kombinasyonlarında zorlanıyor?

• Ses + kalabalık mı

• Işık + hareket mi

• Temas + sıra bekleme mi

• Kalabalık + öngörülemezlik mi

• Yorgunluk + sosyal ortam mı

Bir başka önemli soru şudur:

Çocuğu en çok tek bir uyaran mı zorluyor,

yoksa birkaç şey bir araya geldiğinde mi eşik düşüyor?

Şunlar da gözlenebilir:

• Çocuk girdiği ortamda hemen mi zorlanıyor, biraz sonra mı?

• Çıkınca mı rahatlıyor, yoksa etkisi eve kadar sürüyor mu?

• Ses arttığında temas toleransı düşüyor mu?

• Kalabalık olduğunda konuşma azalıyor mu?

• Işık yoğun olduğunda göz teması ya da dikkat daha mı çabuk düşüyor?

• Ortam bittikten sonra toparlanma ne kadar sürüyor?

• Eve gelince oyun kapasitesi düşüyor mu?

• Akşam uykuya geçiş zorlaşıyor mu?

Bu sorular teşhis için değil.

Duyusal yükün bedendeki örüntüsünü anlamak içindir.

Bu yazı neyi hatırlatıyor?

Davranış = sonuç

Sinir sistemi = süreç

Beden = veri

Erken fark etmek neden önemlidir?

Çocuğun verdiği tepkiyi yalnız son olaya bağlamak her zaman doğru olmaz.

Bazen asıl soru şu olmalıdır:

Bu bakış, davranışı suçlamadan önce

bedenin taşıdığı toplam yükü görmeyi kolaylaştırır.

Günlük hayatta fark edilebilecek işaretler

Çoklu duyusal yük düşünülebilir eğer:

• Kalabalık ortamlardan sonra çocuk hızla tükeniyorsa

• Beklenmedik temasa tahammül düşüyorsa

• Gürültülü alanlarda dikkat hızla bozuluyorsa

• Parlak ışıkta huzursuzluk artıyorsa

• Eve gelince sessizleşme ya da patlama oluyorsa

• Oyun kapasitesi düşüyorsa

• Temas toleransı daralıyorsa

• Uykuya geçiş zorlaşıyorsa

• Küçük değişikliklere tepki büyüyorsa

• Toparlanma süresi uzuyorsa

Bunlar her zaman “abartı” ya da “şımarıklık” değildir.

Bazen yalnızca şunu gösterir:

Beden aynı anda çok şey taşıyor olabilir.

Ana mesaj

Ses, ışık, kalabalık ve temas çoğu zaman tek tek değil,

üst üste binerek sinir sistemi üzerinde toplam bir beden maliyeti oluşturabilir.

Bu yüzden çocuk bazen tek bir uyaran yüzünden değil,

aynı anda gelen çoklu yük yüzünden zorlanır.

Mühür

Çoğu zaman davranış sinir sisteminin en son konuştuğu yerdir.

Beden ise çok daha önce konuşmaya başlar.

Kapanış

Bazı çocuklar tek bir şeyden yorulmaz.

Bazı çocuklar:

aynı anda gelen çok şeyden yorulur.

Ve bazen yetişkinler tek tek baktığı için küçük görünen şeyler,

çocuğun bedeninde büyük bir toplam haline gelir.

Bir ses.

Bir ışık.

Bir bakış.

Bir dokunuş.

Bir kalabalık.

Bir bekleyiş.

Tek tek bakınca küçük görünür.

Ama sinir sistemi bazen bunları ayrı ayrı değil,

üst üste binen bir yük olarak yaşar.

Bu yüzden destek bazen çocuğu “alıştırmak” değildir.

Bazen asıl destek:

ortamı sadeleştirmek

uyaranları azaltmak

teması daha öngörülebilir kılmak

çıkış alanı tanımak ve bedenin taşıdığı toplamı fark etmektir.

Çünkü bazı çocuklar abarttıkları için değil,

gerçekten daha fazla taşıdıkları için zorlanır.

Ve bazen en doğru yardım,

davranış ortaya çıktıktan sonra değil,

beden yük altına girmeden önce ortamı okumaktır.

Bir sonraki yazıya geçiş

Bir önceki yazıda duyusal borcun neden bazen ertesi gün ortaya çıktığını gördük.

Bu yazıda ise bazı temel uyaranların — ses, ışık, kalabalık ve temasın — bedende nasıl üst üste bindiğini konuştuk.

Sonraki yazıda şu soruya geçeceğiz:

Duyusal aşırı yük ile ağrı karışabilir mi?

Çünkü bazen çocukların gösterdiği huzursuzluk, kaçınma ya da tepki

yalnız duyusal taşma değil,

bedensel rahatsızlık ya da ağrı ile iç içe geçmiş bir tablo olabilir.

 → Sonraki yazı: 12-Bu Çocuk Zorlanıyor mu, Yoksa Canı mı Yanıyor?

← Önceki yazı: 10- Duyusal Borç Nedir?

↑ Modül ana sayfasına dön

Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları

Aşağıda yer alan isimler; sinir sistemi regülasyonu, duyusal işlemleme, çoklu uyaran yükü, bedensel kapasite, stres fizyolojisi, nörogelişim ve davranışın biyolojik temeli alanlarında bu yazının kuramsal ve klinik zeminini oluşturan temel çalışma hatlarını temsil etmektedir.

Bu metin bir akademik derleme değildir. Amaç; farklı disiplinlerde üretilmiş bilgileri, çocuğu davranış üzerinden etiketlemeden, zorlanmayı yalnız sonuç değil süreç olarak ele alarak ve sinir sistemi–beden bütünlüğünü merkeze alarak bir araya getirmektir.

Bu kaynaklar davranışı değiştirmeye değil, davranışın altında çalışan sistemi; özellikle de aynı anda gelen çoklu uyaranların bedende nasıl bir toplam maliyete dönüştüğünü anlamaya yardımcı olur.

1. Sinir sistemi – regülasyon – nörogelişim

Bruce D. PerryÇocuk psikiyatristi, nörobilimci The Boy Who Was Raised as a Dog What Happened to You?

• Çocuk sinir sisteminin deneyime göre şekillendiğini gösteren nörogelişimsel yaklaşım.

• Stres altında beynin üst düzey işlemden daha temel regülasyon süreçlerine kayabileceğini açıklayan önemli isimlerden biridir.

• Bu yazıdaki “çoklu uyaran → artan yük → azalan tolerans” akışıyla uyumludur.

Stephen W. Porges Sinirbilimci, psikolog Polyvagal Theory

• Sinir sisteminin çevreyi sürekli güven–tehdit açısından taradığını açıklayan biyolojik çerçeve.

• Ortam yoğunluğu arttıkça alarm eğiliminin ve fizyolojik uyanıklığın artabileceğini anlamada güçlü bir temel sunar.

• Bu yazıdaki “çoklu uyaran → artan beden alarmı” mekanizmasının biyolojik zeminini destekler.

Allan N. Schore Psikiyatrist, nörobilimci

• Erken regülasyon sistemlerinin stres altında nasıl değiştiğini açıklayan temel nörobiyolojik çalışmalarıyla bilinir.

• Bedensel regülasyonun davranıştan önce etkilenebileceğini gösteren önemli hatlardan biridir.

• Bu yazıdaki “önce beden zorlanır, sonra davranış değişir” perspektifiyle örtüşür.

Daniel J. Siegel PsikiyatristInterpersonal Neurobiology

• Regülasyon kapasitesinin dinamik yapısını ve tolerans penceresinin yük altında daralabileceğini açıklayan önemli bir çerçeve sunar.

• Bu yazıdaki “aynı ortamın bazı günler daha zorlayıcı olması” fikrini anlamada yardımcı olur.

Bessel van der Kolk Psikiyatrist, travma araştırmacısıThe Body Keeps the Score

• Stres deneyimlerinin bedensel izler bıraktığını ve davranışın çoğu zaman bu bedensel yüklerin dışavurumu olduğunu gösterir.

• Bu yazıdaki “duyusal yük → bedensel yorgunluk → davranış değişimi” ilişkisini destekler.

2. Duyusal işlemleme – çoklu uyaran – regülasyon maliyeti

A. Jean Ayres ErgoterapistSensory Integration Theory

• Duyusal bilgilerin organizasyonu, duyusal eşik ve regülasyon arasındaki ilişkiyi açıklayan temel isimlerden biridir.

• Aynı anda gelen birden fazla duyusal verinin sinir sistemi için neden daha maliyetli hale gelebileceğini anlamada önemli bir çerçeve sunar.

• Bu yazıdaki “çoklu uyaran → organizasyon yükü → tükenme” modeli bu hatla uyumludur.

Lucy Jane Miller Klinik araştırmacıSensational Kids

• Duyusal işlemleme farklılıklarının davranış, dikkat, enerji ve günlük işlevsellik üzerindeki etkilerini açıklayan önemli çalışmalar sunar.

• Bu yazıdaki “tek uyaran değil, toplam etki” fikrini klinik olarak destekleyen isimlerden biridir.

Mona Delahooke Klinik psikologBeyond Behaviors

• Davranışı alttaki nörofizyolojik durumun dışa vurumu olarak okuyan ilişki temelli yaklaşımıyla öne çıkar.

• Bu yazıdaki “davranış değil, alttaki sistem zorlanıyor” perspektifiyle güçlü biçimde örtüşür.

3. İnterosepsiyon – beden sinyalleri – kapasite

Kelly Mahler, OTD, OTR/L ErgoterapistThe Interoception Curriculum

• Beden içi sinyaller ile öz-regülasyon arasındaki ilişkiyi yapılandırılmış biçimde ele alır.

• Bedensel yorgunluk, kapasite düşüşü ve zorlanmanın erken fark edilmesi konularında güçlü bir referans sunar.

• Bu yazıdaki “yük bedende birikir” fikrini destekler.

Antonio Damasio NörobilimciThe Feeling of What Happens Self Comes to Mind

• Bedenin önce sinyal verdiği, zihnin ise bu sinyallere sonradan anlam kazandırdığı nörobilimsel çerçeveyi kurar.

• Bu yazıdaki “beden önce etkilenir” yaklaşımına teorik temel sağlar.

4. Otizm – algısal yoğunluk – çevresel veriyi işleme

Uta Frith Bilişsel nörobilimci

• Otizmde bilişsel profil, merkezi bütünlük ve ayrıntı odaklı işleme alanlarında öncü isimlerden biridir.

• Çevreden gelen verilerin neden bazı çocuklarda daha yoğun ve daha zor bütünlenebildiğini anlamada önemli bir teorik arka plan sunar.

Francesca Happé Klinik psikolog, otizm araştırmacısı

• Weak Central Coherence hattı üzerinden bazı otizm tanılı bireylerde bütünden çok ayrıntıya yönelen işlemleme biçimlerini açıklar.

• Bu yazıdaki “tek tek küçük görünen şeylerin toplam yük oluşturması” fikrini anlamada yardımcı olur.

Laurent Mottron Psikiyatrist, araştırmacı Enhanced Perceptual Functioning

• Bazı otizm tanılı bireylerde algısal verinin daha yoğun ve ayrıntılı işlenebileceğini açıklayan güçlü modellerden birini temsil eder.

• Bu yazıdaki “ses, ışık, hareket, temas gibi uyaranların üst üste bindiğinde daha maliyetli hale gelmesi” çerçevesiyle uyumludur.

Catherine Lord Klinik psikolog

• Otizm ve gelişimsel değerlendirme alanında temel isimlerden biridir.

• Nörogelişimsel farklılıkların günlük işlevsellik ve çevresel tolerans üzerindeki etkilerini düşünmede genel çerçeve sunar.

Ami Klin Klinik psikolog

• Sosyal beyin gelişimi ve otizm üzerine nörogelişimsel çalışmalar yapmıştır.

• Çocuğun çevresel yoğunluğa verdiği yanıtı yalnız davranış olarak değil, nörogelişimsel profil bağlamında okumayı destekler.

5. Stres fizyolojisi – biyolojik yük – bedensel maliyet

Robert Sapolsky NörobiyologWhy Zebras Don’t Get Ulcers

• Kronik stresin fizyolojik maliyetini açıklayan temel kaynaklardan biridir.

• Çoklu çevresel yüklerin sinir sistemi ve beden üzerinde neden daha ağır sonuçlar oluşturabileceğini biyolojik açıdan anlamaya yardımcı olur.

Nadine Burke Harris Çocuk doktoruThe Deepest Well

• Kronik stresin gelişimsel etkilerini ve birikmiş biyolojik yükün davranış üzerindeki sonuçlarını görünür kılar.

• Bu yazıdaki “çevresel yoğunluk = toplam biyolojik maliyet” perspektifini destekler.

Esther Sternberg Nöroimmünoloji araştırmacısıThe Balance Within

• Stres, beden ve sinir sistemi arasındaki biyolojik ilişkiyi inceleyen çalışmalarıyla bilinir.

• Yükün yalnız zihinsel değil, fizyolojik bir süreç olarak da ele alınmasına katkı sağlar.

6. Öz-düzenleme ve yük temelli çocuk okuma

Stuart Shanker Gelişim psikoloğuSelf-Reg

• Davranışı stres yükü ve regülasyon kapasitesi üzerinden okuyan önemli bir model sunar.

• Bu yazıdaki “çoklu uyaran → kapasite düşüşü” ilişkisiyle güçlü biçimde uyumludur.

Ross W. Greene Klinik psikologThe Explosive Child

• “Children do well if they can” yaklaşımıyla davranışı isteksizlik değil kapasite ve düzenleme güçlüğü üzerinden okumayı destekler.

• Bu yazının davranışı suçlamayan bakışıyla örtüşür.

Barry M. Prizant Konuşma-dil patoloğu Uniquely Human

• Otizm tanılı birey davranışlarının çoğu zaman bir regülasyon ve uyum çabası olduğunu vurgular.

• Bu yazıdaki “kontrol etme davranışı bazen kontrolcülük değil, bedenini koruma çabası olabilir” fikrine yakın bir perspektif sunar.

7. Kurumsal ve akademik çerçeveler

Harvard Center on the Developing Child

• Erken deneyimlerin beyin gelişimi, stres sistemi ve gelişimsel sağlık üzerindeki etkilerini çerçeveler.

American Academy of Pediatrics (AAP)

• Çocuk sağlığı, gelişimsel değerlendirme ve klinik yönlendirme açısından temel kurumsal kaynaklardan biridir.

National Child Traumatic Stress Network (NCTSN)

• Stres, regülasyon ve davranış ilişkisini anlamada önemli bir referans alanıdır.

Polyvagal Institute

• Otonom sinir sistemi regülasyon perspektifi için güncel kurumsal çerçeve sunar.

Neurosequential Model Network

• Bruce Perry’nin nörogelişimsel ve regülasyon temelli çerçevesinin uygulama alanlarından biridir.

World Health Organization (WHO)

• Gelişim ve işlevsellik üzerine genel sağlık perspektifi sunar.

Bu yazının bilimsel omurgasını oluşturan temel fikir

Bu yazının dayandığı ortak bilimsel hat şudur:

Sinir sistemi çevreden gelen uyaranları her zaman tek tek değil, çoğu zaman toplam fizyolojik yük olarak deneyimler.

Bu nedenle bazı çocuklarda zorlanma: tek bir uyaranın şiddetiyle değil,aynı anda gelen çoklu uyaranların birleşmesiyleortaya çıkabilir.

Ses, ışık, kalabalık, temas ve öngörülemezlik bir araya geldiğinde, bedenin taşıdığı maliyet büyüyebilir;bu da önce bedende, sonra davranışta görünür hale gelebilir.

Bu yüzden bu serinin temel pusulası şudur:

Davranış = sonuç

Sinir sistemi = süreç

Beden = veri