61-Hiperaktiviteyi Artıran 8 Şey
- 29 Nis
- 8 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 4 gün önce
(Ve fark etmeden çocuğu daha da dağıttığımız anlar)
Bazı müdahaleler davranışı azaltmaz; alttaki yük görülmediğinde onu büyütür.
Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem
Modül 9,5 — Durdurulamayan Çocuklar
Yazı 61
Bazı çocuklar fazla hareket ettiği için
zorlanmaz.
Fazla yüklendiği için
hareket eder.
Ve çoğu zaman biz
hareketi düzeltmeye çalışırız.
Ama yükü görmeyiz.
Çünkü gördüğümüz şey
hareket olur.
Ama taşıdığı şey,
hareket değildir.
Çünkü asıl olan,
görünmeyen yüktür.
Ama çocuk onu her an taşır.
Ve çoğu zaman bunu kimse fark etmez.
Ve etkisi çok nettir.
Oysa bazı davranışlar bir seçim değildir.
Bir zorunluluktur.
Bir eşik aşımıdır.
Yani sistemin
artık taşıyamadığı noktadır.
Ve o noktadan sonra
davranış başlar.
Çünkü sistem,
artık başka türlü dayanamaz.
Ve artık başka türlü anlatamaz.
Ana soru
Hiperaktivite gerçekten bir “davranış sorunu” mu? Yoksa bazı çocuklarda görünmeyen yüklerin dışa vurumu mu?
Ve belki daha zor olan soru:
İyi niyetle yaptığımız şeyler,
çocuğu daha da zorlaştırıyor olabilir mi?
Ve daha da zor olanı:
Bunu fark etmeden yapıyor olabilir miyiz?
Ve bu yüzden, sorun büyüyor olabilir mi?
Fark edilmeden.
Bu yazının ana cümlesi
Sorun çoğu zaman davranış değil,
taşınamayan yüktür.
Bedensel mekanizma
Bugün sinir sistemi temelli yaklaşımlar (örneğin Stephen W. Porges, Bruce D. Perry, Mona Delahooke, Stuart Shanker) şunu açıkça ortaya koyar:
Davranış çoğu zaman alttaki yükün
dışarıdan görünen halidir.
Yani davranış,
neden değil,
sonuçtur.
Ve bazı tetikleyiciler vardır ki
sessiz çalışır.
Ama etkisi büyüktür.
Bu yük yalnız psikolojik değildir.
Nörofizyolojik,
duyusal,
metabolik ve
ilişkisel katmanların toplamıdır.
Ve sinir sistemi bu yükü taşıyamadığında,
davranış değişir.
Çünkü sistem, önce kendini korur.
Yani davranış: çoğu zaman
bir “bozulma” değil,
bir “düzenleme çabasıdır.”
Sinir sistemi yükü taşıyamadığında
iki şey yapar:
ya hızlanır
ya kapanır.
Bu aslında sinir sisteminin hayatta kalma stratejisidir.
Porges’un tarif ettiği gibi,
sistem güvenli hissetmediğinde
organize olmaz.
Korunmaya geçer.
Hiperaktivite, bu hızlanmanın
dışarıdan görünen halidir.
Bu yüzden hiperaktivite,
bazı çocuklarda bir sorun değil,
sinir sisteminin kapasiteyi koruma biçimi olabilir.
Ve çoğu zaman görünen davranış değil,
görünmeyen yük belirleyicidir.
Ama biz çoğu zaman,
o son halkayı neden sanırız.
Ve müdahaleyi tam oraya yaparız.
Ve eşik düştüğünde,
aynı çocuk
aynı kalmaz.
Bruce McEwen’in tanımladığı allostatik yük kavramında olduğu gibi,
sistem bir süre telafi eder.
◆ Çivi Cümle
Ama bir noktadan sonra,
taşımak yerine tepki vermeye başlar.
Görünmeyen Yükler
1. Uyku kalitesi düşüklüğü
Çocuk uyumuş olabilir.
Ama dinlenmemiş olabilir.
Uyku bölünmüş olabilir.
Yüzeysel olabilir.
Yetersiz olabilir.
Ve bu durumda:
• eşik düşer
• tolerans azalır
• kontrol zayıflar
Bu durum, uyku araştırmalarıyla tanınan Matthew Walker’ın da gösterdiği gibi,
prefrontal kontrolün zayıflaması ve duygusal beyin bölgelerinin daha baskın hale gelmesiyle ilişkilidir.
◆ Çivi Cümle
Bazı çocuklar uykusuzken sakinleşmez.
Daha çok hareket eder.
Çocuğun içinden bakınca
“Ben uyanıyorum ama dinlenmiş hissetmiyorum.
Her şey bana daha zor geliyor.
Sen hareketimi görüyorsun.
Ama ben aslında yorgunum.”
2. Duyusal yük birikimi
Sesler.
Işıklar.
Dokunma.
Kalabalık.
Geçişler.
Tek tek küçük görünür.
Ama bazı sistemler için
küçük şeyler küçük kalmaz.
Birikir.
Sessizce.
Ve bir noktada
görünür hale gelir.
Ama o noktaya gelene kadar,
çoğu zaman fark edilmez.
A. Jean Ayres ve Lucy Jane Miller çalışmalarında gösterildiği gibi,
duyusal yük çoğu zaman tek bir uyarandan değil,
küçük küçük biriken parçalardan oluşur.
◆ Çivi Cümle
Bu yüzden fark edilmesi zordur.
Ama etkisi büyüktür.
Çocuğun içinden bakınca
“Her şey biraz fazla geliyor.
Sesler, insanlar, hareket…
Ben kötü değilim.
Sadece çok doluyum.”
3. Kan şekeri dalgalanması
Uzun açlık.
Düzensiz öğün.
Hızlı enerji düşüşü.
Bunlar bazı çocuklarda:
• huzursuzluk
• dikkat dağınıklığı
• ani hareket artışı
yaratabilir.
◆ Çivi Cümle
Bu bir “davranış problemi” değildir.
Bedenin enerji dengesiyle ilgilidir.
Bu dalgalanmalar sinir sistemi stabilitesini
doğrudan etkiler
ve özellikle çocuklarda
hızlı uyarılma–çökme döngülerine
yol açabilir.
4. Sürekli düzeltilme
Gün boyu:
“Öyle yapma.”
“Dur.”
“Yanlış.”
“Düzelt.”
Her biri küçük görünür.
Ama sinir sistemi için birikir.
Ve akşam:
boşalma gelir.
Bu durum aynı zamanda kronik mikro-stres oluşturur
ve Bruce McEwen tarafından tanımlanan
allostatik yükün artmasına katkı sağlar.
Ve çocuk bir noktadan sonra
ne yaparsa yapsın yanlış hissetmeye başlar.
Bu da yükü azaltmaz.
Artırır.
Ve çocuk bir noktadan sonra
düzeltilmeye değil,
kaçmaya başlar.
İçinden.
◆ Çivi Cümle
Bu noktadan sonra çocuk
davranışı değil, ilişkiyi bırakmaya başlar.
5. Kapasite üstü beklenti
Çocuğun yapabildiğinden fazlasını istemek:
• daha uzun dikkat
• daha hızlı geçiş
• daha fazla kontrol
Bu durumda çocuk zorlanır.
Sonra hareket artar.
Çünkü sistem yetişemiyordur.
Ross W. Greene yaklaşımında vurgulandığı gibi:
“Çocuklar yapabiliyorsa yapar.”
Yapamıyorsa, bu çoğu zaman niyet değil
kapasite meselesidir.
◆ Çivi Cümle
Bu noktada mesele çocuğun istememesi değil,
yetişememesidir.
Ve yetişemeyen sistem,
hızlanarak telafi etmeye çalışır.
6. Bağırsak rahatsızlıkları
Karın ağrısı.
Şişkinlik.
Gaz.
Sindirim zorluğu.
◆ Çivi Cümle
Her zaman açıkça söylenmez.
Ama beden huzursuzsa, davranış da değişir.
Bağırsak–beyin ekseni üzerine çalışan
Emeran Mayer
ve John Cryan
bu ilişkinin çift yönlü olduğunu gösterir.
Bu ilişki yalnız sindirimle ilgili değildir;
sinir sistemi regülasyonu ve
davranış üzerinde doğrudan etkilidir.
7. Hızlı geçişler
Bir oyundan diğerine.
Bir ortamdan diğerine.
◆ Çivi Cümle
Bazı çocuklar için geçiş:
yük demektir.
Hızlı geçiş = yüksek stres.
Geçişler özellikle yürütücü işlevler ve
öngörülebilirlik sistemleriyle ilişkilidir.
Bu alanlar zorlandığında sistem
“yüklenmiş” gibi davranır.
8. İlişkisel stres
Ton.
Bakış.
Sabırsızlık.
Gerginlik.
Çocuk sadece sözü değil,
sinir sistemini okur.
Bu durum neuroception kavramı ile açıklanır.
Yani çocuk tehlikeyi düşünmez, hisseder.
Ve bazı durumlarda:
yetişkinin stresi
çocuğun davranışına dönüşür.
◆ Çivi Cümle
Çocuk yalnız ortamı değil,
insanı da taşır.
Ve bazen en ağır yük, ilişkidir.
Günlük hayatta görünüm
Evde:
• akşam çözülme
• gün boyu tutup boşalma
Okulda:
• dikkat düştükçe hareket artışı
Terapide:
• yapı arttıkça dağılma
Bu tablo çoğu zaman
“davranış sorunu” gibi görünür.
Ama aslında: değişen davranış değildir.
Taşıma kapasitesidir.
Bu durum klinikte sıklıkla
“regülasyon penceresi daralması”
olarak görülür.
Yani aynı çocuk,
farklı ortamlarda farklı görünmez.
Farklı yükler altında farklı davranır.
Bu yüzden bazen değişen çocuk değildir.
Taşıyabildiği yük miktarıdır.
Yanlış yorumlar
“Hareket ediyor, demek ki fazla enerjisi var.”
→ Oysa yük taşıyor olabilir
“Sakinleşti, sorun geçti.”
→ Oysa sinyal değişmiş olabilir
Bu yüzden bazı müdahaleler
davranışı azaltmaz.
Çünkü davranışa değil,
onu üreten sisteme dokunmaz.
Ve en zor olan şudur:
Çocuk en çok zorlandığı anda,
en çok yanlış anlaşılır.
Ve çoğu zaman,
en çok müdahale de o anda gelir.
Ve çoğu zaman,
davranış büyüdükçe müdahale artar.
Müdahale arttıkça,
yük de artar.
Ve bir süre sonra,
çocuk değil,
davranış büyümüş gibi görünür.
Ve bir noktadan sonra, çocuğun ne yaşadığı değil, nasıl göründüğü konuşulmaya başlanır.
Ve o noktadan sonra,
çocuk anlaşılmaya değil,
kontrol edilmeye başlanır.
◉ Pusula
Davranış = görünen
Yük = belirleyen
Sinir sistemi = yöneten
Erken uyarı işaretleri
• gün sonu çözülme
• ani hareket artışı
• küçük şeylere büyük tepki
Dikkat edilmesi gereken paternler
• hareket sonrası toparlanma mı, dağılma mı?
• belirli saatlerde artış var mı?
Mini gözlem rehberi
• Ne zaman artıyor?
• Ne sonrası azalıyor?
Çünkü doğru soru,
davranışı değiştirmez.
Ama davranışı anlamayı değiştirir.
Hangi durumlarda destek düşünülmeli
• hareket giderek artıyorsa
• toparlanma zorlaşıyorsa
Bu yazının belki en önemli cümlesi
Sorun davranış değil, taşınamayan yüktür.
Bu yazı neyi hatırlatıyor
Davranış = sonuç
Sinir sistemi = süreç
Beden = veri
Erken fark etmenin önemi
• gereksiz müdahaleler azalır
• doğru destek verilir
◉ Seri pusulası
Bu seri şunu söyler:
Davranışı değil,
onu üreten sistemi anlamak gerekir.
Ana mesaj
Bazı çocuklar fazla hareketli değildir.
Fazla yük altındadır.
Ve yük azaltılmadan
davranış kalıcı olarak değişmez.
Ve bu yük görülmediğinde,
çocuk değil,
ilişki zorlanır.
Ve ilişki zorlandığında,
davranış da daha zor hale gelir.
Okur için çıkarım
Şunu sor: Bu çocuk neyi taşıyor?
Bazen doğru soru, çocuğu değiştirmez. Ama çocuğa nasıl baktığımızı değiştirir.
Çünkü doğru soru:
“Nasıl durdururum?” değil,
“Bu sistemi ne düzenler?”
sorusudur.
Ve çoğu zaman,
doğru soru sorulduğunda
çocuk değişmeden önce
bakış değişir.
Günlük hayatta fark edilebilecek işaretler
• akşam çözülme
• belirli ortamlarda artış
Çünkü bazı davranışlar,
sorunun kendisi değildir.
Sorunun duyulabilir,
görünür hale gelmiş
son biçimidir.
⬛ Mühür
Bir davranışı azaltmanın en hızlı yolu,
onu bastırmak değildir.
Onu doğuran yükü azaltmaktır.
Çünkü davranış,
sorunun kendisi değildir.
Sorunun
yalnızca görünen yeridir.
Kapanış
Bazı çocuklar daha fazla kontrolle değil,
daha az yükle rahatlar.
Ve bazen en büyük değişim,
çocuğu durdurmaya çalıştığımızda değil,
onu neyin zorladığını fark ettiğimizde başlar.
Çünkü sistem düzenlendiğinde,
davranış zaten değişir.
Ve bazen bir çocuğun hayatındaki en büyük değişim,
daha az hareket etmesi değil,
artık o hareketi yapmak zorunda kalmamasıdır.
Ve bazen değişen çocuk değildir.
Onu nasıl gördüğümüzdür.
Ve çoğu zaman,
çocuğun ihtiyacı değişmeden önce,
bakışımızın değişmesi gerekir.
Çünkü bazı çocuklar, daha fazla kontrol edilerek değil, daha doğru anlaşılınca değişir.
Bir sonraki yazıya geçiş
Peki bu yükleri fark ettik.
Ama günlük hayatta ne yapacağız?
Bir sonraki yazıda: Bu tetikleyicilere karşı nasıl yapı kuracağımızı ele alacağız.
Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları
Aşağıda yer alan isimler; sinir sistemi regülasyonu, hiperaktivite, stres fizyolojisi, duyusal yük, motor organizasyon, dikkat–uyarılma sistemleri, çocuk sağlığı, gelişimsel pediatri ve davranışın biyolojik temeli alanlarında bu yazının kuramsal ve klinik zeminini oluşturan temel çalışmaları temsil etmektedir.
Bu metin bir akademik derleme değildir. Farklı disiplinlerde üretilmiş bilgilerin; çocuğu nesneleştirmeden, aileyi suçlamadan ve davranışı yalnız sonuç değil, sinir sistemi–beden–yük–kapasite ilişkisi içinde okumaya çalışarak bir araya getirilmesi çabasıdır.
1. Sinir sistemi – regülasyon – stres – alarm
Bruce D. Perry — çocuk psikiyatristi, nörobilimci — The Boy Who Was Raised as a Dog, What Happened to You? Çocuk sinir sisteminin deneyimle şekillendiğini ortaya koyan nörogelişimsel model; davranışın çoğu zaman tercih değil, alttaki sinir sistemi durumunun bir çıktısı olduğunu gösterir. Bu yazının “davranış = sonuç” yaklaşımının temelini oluşturur.
Stephen W. Porges — sinirbilimci, psikolog — Polyvagal Theory Nörosepsiyon ve otonom sinir sistemi güven–tehdit ayrımı; bazı çocuklarda hareketin alarm ve güvenlik hissi ile ilişkili olabileceğini açıklayan temel çerçeve sunar.
Allan N. Schore — psikiyatrist, nörobilimci Erken ilişkiler ve regülasyon sistemleri üzerine çalışmalarıyla sinir sistemi organizasyonunun ilişkisel temelini ortaya koyar.
Daniel J. Siegel — psikiyatrist Tolerans penceresi ve regülasyon kapasitesi kavramları; sistem daraldığında davranışın nasıl değiştiğini anlamaya yardımcı olur.
Bessel van der Kolk — psikiyatrist — The Body Keeps the Score Stres ve tehdit deneyimlerinin bedende taşındığını gösterir; davranışın bazen bedensel yükün dışa vurumu olabileceğini destekler.
Ross W. Greene — klinik psikolog — The Explosive Child“ Children do well if they can” yaklaşımıyla sorunun çoğu zaman niyet değil kapasite olduğunu vurgular.
2. Duyusal sistem – bedensel regülasyon – motor organizasyon
A. Jean Ayres — ergoterapist Duyusal işlemleme ve motor organizasyon; hareketin sinir sistemi düzenleme işlevini açıklar.
Lucy Jane Miller — klinik araştırmacı — Sensational Kids Duyusal farklılıkların davranış ve hareketlilik üzerindeki etkilerini görünür kılar.
Mona Delahooke — klinik psikolog Davranışı alttaki nörofizyolojik durumun dışa vurumu olarak ele alır.
Stuart Shanker — gelişimsel psikolog Davranışı stres yükü ve regülasyon maliyeti üzerinden açıklar; bu yazının “yük → davranış” hattını destekler.
3. İnterosepsiyon – beden içi sinyaller – beden farkındalığı
Kelly Mahler — ergoterapist Beden sinyallerini fark etme–anlamlandırma–yanıt verme sürecini yapılandırır.
Antonio Damasio — nörobilimci Bedenin önce hissettiği, zihnin sonra anlamlandırdığı çerçeveyi kurar.
4. Dikkat – motivasyon – uyarılma sistemleri
Stephen P. Hinshaw — klinik psikolog Hiperaktivitenin tek tip olmadığını ve bağlamsal okunması gerektiğini gösterir.
Russell A. Barkley — klinik psikolog Yürütücü işlevler ve dürtü kontrolü; hareketin inhibisyon zorluğu ile ilişkisini açıklar.
Thomas E. Brown — klinik psikolog Uyarılma düzeyi ve dikkat sürdürülebilirliği arasındaki ilişkiyi açıklar.
5. Stres fizyolojisi – yük birikimi – kapasite düşüşü
Robert Sapolsky — nörobiyolog — Why Zebras Don’t Get Ulcers Stres altında üst beyin işlevlerinin zayıflamasını açıklar.
Bruce McEwen — nörobiyolog Allostatik yük kavramı; gün içinde biriken yükün sinir sistemi kapasitesini daraltmasını açıklar.
Nadine Burke Harris — çocuk doktoru — The Deepest Well Kronik stresin beden ve davranış üzerindeki etkilerini ortaya koyar.
6. Çocuk sağlığı – gelişimsel pediatri
T. Berry Brazelton — çocuk doktoru Davranışların gelişimsel ve bedensel temellerini açıklayan yaklaşım.
American Academy of Pediatrics Çocuk sağlığı ve gelişimsel değerlendirme için temel klinik çerçeve.
National Institute of Mental Health Nörogelişimsel ve davranışsal araştırmalar için önemli kurumsal kaynak.
7. Uyku – enerji – regülasyon kapasitesi
Matthew Walker — nörobilimci — Why We Sleep Uyku düzeninin dikkat, dürtü kontrolü ve sinir sistemi regülasyonu üzerindeki etkilerini açıklar.
8. Klinik yaklaşım ve davranış yorumlama
Barry M. Prizant — konuşma-dil patoloğu Davranışın altında işlev ve regülasyon arayışı olduğunu vurgular.
Mona Delahooke,Stuart Shanker,Ross W. Greene Ortak yaklaşım: Davranış yalnız sonuç değil, alttaki sistemin bir ifadesidir.
9. Kurumsal ve akademik çerçeveler
Harvard Center on the Developing Child Erken deneyimlerin beyin gelişimi üzerindeki etkileri.
National Child Traumatic Stress Network Stres–travma–regülasyon ilişkisi.
Polyvagal Institute Otonom sinir sistemi ve güvenlik algısı.
World Health Organization Çocuk sağlığı ve işlevsellik perspektifi.
Neurosequential Model Network Nörogelişimsel değerlendirme çerçevesi.
Bu yazının bilimsel omurgasını oluşturan temel fikir
Bu yazının dayandığı ortak bilimsel hat şudur:
Hiperaktivite her zaman tek bir anlama gelmez. Dışarıdan benzer görünen hareketlilik;
• bazen alarmdır
• bazen duyusal yük birikimidir
• bazen bedeni organize etme çabasıdır
• bazen uyarılma ihtiyacıdır
• bazen kapasite düşüşüdür
Bu nedenle:
Aynı davranış, her çocukta aynı nedene dayanmaz.
Ve bu yüzden bazı müdahaleler davranışı azaltmaz; çünkü davranışın kendisine değil, onu üreten sinir sistemi durumuna dokunmaz.
Bu yazının temel pusulası
Davranış = sonuç
Sinir sistemi = süreç
Beden = veri
Yorumlar