6-Otizmde Beden İçi Sinyaller Neden Geç Fark edilir?

Davranıştan önce bedeni okumayı öğrenmek

Seri 2 — Sinir Sistemi ve Beden

Modül 1 — Bedenin temel sinyalleri

Yazı 6

Bazen aileyi çok zor durumda bırakacak bir davranış birden ortaya çıkar.

Çocuk bir anda bağırır.

Bir anda kaçar.

Bir anda kendine ya da çevreye vurur.

Bir anda yere kapanır.

Bir anda teması reddeder.

Ya da bir anda tamamen sessizleşir.

Ve dışarıdan bakınca her şey sanki o anda başlamış gibi görünür.

Bu davranışlar çoğu zaman aile için beklenmedik,

çocuk için ise geç kalmış bir alarm olabilir.

Oysa çoğu zaman asıl süreç o anda başlamaz.

Beden çok daha önce sinyal vermeye başlamıştır.

Sorun çoğu zaman davranışın kendisi değildir.

Davranışın ne zaman görünür hale geldiğidir.

Çoğu kriz aslında bir anda başlamaz.

Bazen çocuk birden değişmiş gibi görünür.

Daha huzursuz olur.

Daha sessiz olur.

Daha çabuk yorulur.

Oyundan çekilir.

Temasa daha az tolerans gösterir.

Çoğu zaman ilk soru şu olur:

Ne oldu?

Ama belki daha doğru soru şudur:

Bedende ne değişti?

Çünkü çoğu zaman değişim davranışta başlamaz.

Bedende başlar.

Ve çoğu zaman biz bunu ancak davranış değiştiğinde fark ederiz.

Oysa sinir sistemi çoğu zaman önce sinyal verir.

Davranış ise çoğu zaman daha sonra görünür hale gelir.

Bu yüzden bu sorunun cevabı otizmi yalnız davranıştan değil,

sinir sistemi ve beden perspektifinden okuyunca netleşir:

Bazı otizm tanılı çocuklarda mesele bedenin hiç hissedilmemesi değil,

bedenden gelen sinyalin erken fark edilmesi,

zamanında anlamlandırılması ya da

uygun biçimde ifade edilmesindeki zorluk olabilir.

Bazen en doğru cümle şu olabilir:

Bazen beden konuşur ama bu sinyalleri tercüme etmek zor olabilir.

Asıl mesele: beden içi sinyalleri fark etme

İnsan bedeninin içinden sürekli bilgi gelir:

Açlık

Susuzluk

Yorgunluk

Ağrı

Tuvalet ihtiyacı

Kalp çarpıntısı

Kas gerginliği

Isı değişimi

Enerji düzeyi

Bu iç sinyalleri fark etme becerisine: interosepsiyon denir.

Kelly Mahler’in çalışmalarında bu alan özellikle önemli bir yer tutar.

Çünkü interosepsiyon yalnız bedeni hissetmekle ilgili değildir.

Aynı zamanda şu üçlü süreci içerir:

Sinyali fark etmek→ Ne olduğunu anlamlandırmak→ Uygun cevap vermek

Ama bazı çocuklarda bu zincirin herhangi bir halkası zorlanabilir.

Çocuk sinyali hissedebilir ama anlamlandıramaz.

Anlamlandırabilir ama isim koyamaz.

İsim koyabilir ama çok geç fark eder.

Bazen ise sinyal ancak çok yükseldiğinde fark edilir.

Yani bazı çocuklarda süreç şöyle işler:

küçük açlık hissi fark edilmez

küçük yorgunluk fark edilmez

küçük ağrı fark edilmez

Sonra bir anda:

huzursuzluk

irritasyon

kaçma

donma

meltdown

shutdown görülür.

Bu yüzden bazen davranış: erken fark edilmeyen beden sinyalinin geç alarmıdır.

Otizmde neden geç fark edilir?

Bu sorunun tek cevabı yoktur.

Ama sinir sistemi perspektifinden bakınca birkaç güçlü neden görünür hale gelir. Otizmde bu gecikmeye yol açabilecek bazı temel mekanizmalar vardır.

1. İnteroseptif ağın farklı çalışması

Beyinde beden sinyallerini okuyan önemli merkezlerden biri insula korteksidir.

Bu alan:

açlık,

ağrı

kalp ritmi

iç organ sinyalleri

duyguların bedensel karşılığı gibi verileri işler.

Otizmde bazı araştırmalar bu ağların bağlantılanmasının farklı çalışabileceğini düşündürür.

Bu şu anlama gelebilir:

Çocuk sinyali alır ama haritalayamaz.

Yani sorun her zaman hissetmemek değildir.

Sorun bazen bedenden gelen veriyi anlamlı bilgiye çevirememektir.

Antonio Damasio’nun çerçevesi burada çok açıklayıcıdır:

Beden önce hisseder, beyin sonra anlam verir.

Otizmde bazen bu ikinci aşama, yani bedensel veriyi anlamlandırma aşaması zorlaşabilir.

2. Beden haritası her zaman net olmayabilir

Bazı çocuklar bedenlerinin uzaydaki yerini,

ne kadar güç kullandıklarını,

ne kadar bastırdıklarını ya da

ne kadar yorulduklarını net hissedemeyebilir.

Bu alan daha çok propriosepsiyon ile ilgilidir.

Bu durumda çocuk:

çok sert vurabilir

çok sık düşebilir

kendine çarpabilir

başkasına fazla güç uygulayabilir

beden sınırını hissetmek için baskı arayabilir

Bu dışarıdan davranış sorunu gibi görünebilir.

Ama bazen asıl mesele şudur:

Beden haritası düşük çözünürlüklüdür.

A. Jean Ayres’in duyusal entegrasyon yaklaşımı ve bu hattın devamındaki çalışmalar bu noktada çok değerlidir.

Çocuk bazen hareket ettiği için düzensiz görünmez.

Bedeni hissedebilmek için daha fazla harekete ihtiyaç duyduğu için hareket eder.

3. Beyin önemli sinyali seçmekte zorlanabilir

Normalde sinir sistemi sürekli filtreleme yapar.

Önemli olanı öne alır.

Önemsiz olanı geri plana iter.

Ama bazı otizm tanılı çocuklarda bu filtreleme süreci farklı çalışabilir.

Yani çocuk için aynı anda şunlar eşit ağırlıkta gelebilir:

tişört etiketi

odadaki ses

ışığın parlaklığı

açlık

kas ağrısı

kalp çarpıntısı

yan odadaki konuşma

Bu durumda bedenden gelen sinyali seçmek zorlaşır.

Sinyal vardır.

Ama sistem içinde kaybolur.

Bu yüzden bazı çocuklarda şu tablo görülür:

Ağrı vardır ama söylemez.

Açlık vardır ama fark etmez.

Yorgunluk vardır ama adına “yorgunluk” diyemez.

Aslında beden sinyali yok değildir.

Sistem içinde önceliklendirilememiştir.

4. Duygu ile beden arasında kelime köprüsü kurulamayabilir

Bazı çocuklar bedende bir şeyler hisseder.

Ama buna isim koyamaz.

Bu durum yalnız duygular için değil, beden için de geçerli olabilir.

Otizmde sık görülen bu alana bazen alexithymia da eşlik eder.

Örneğin çocuk:

göğsündeki sıkışmayı kaygı olarak,

karındaki ağrıyı stres olarak,

kaslarındaki gerginliği overload olarak isimlendiremez.

Sadece şunu hisseder:

“Bir şey kötü.”

Ama ne olduğunu söyleyemez.

Sonra davranış gelir.

Bu yüzden birçok meltdown bazen öfke patlaması değil,

tercüme edilemeyen beden yükünün dışa vurumu olabilir.

5. Regülasyon sırası ters çalışmaz

Bruce Perry’nin çok güçlü bir sıralaması vardır:

Regulation → Relationship → Reason

Yani:

Önce beden düzenlenir.

Sonra ilişki kurulabilir.

Sonra düşünme açılır.

Ama yetişkinler çoğu zaman tam tersini yapar:

Önce anlamasını bekler,

sonra sakinleşmesini ister.

Bu özellikle otizm tanılı çocuklarda çoğu zaman çalışmaz.

Çünkü beden düzensizken:

çocuk açlığını fark etmeyebilir

yorgunluğunu fark etmeyebilir

tuvaleti geç söyleyebilir

ağrıyı anlamlandıramayabilir

Yani bazen sorun çocuğun kendini düzenlemeyi istememesi değil,

ne zaman düzenlenmesi gerektiğini erken fark edememesidir.

Bu çok kritik bir farktır.

Aslında çoğu zaman çok geç kalmış bir alarmı yakalamaya çalışırlar.

6. Sinir sistemi alarm modundaysa beden okunamaz

Polyvagal teori burada çok açıklayıcıdır.

Eğer sinir sistemi

fight,

flight ya da

freeze hattına kaymışsa, beyin hayatta kalmaya öncelik verir.

Hayatta kalma modu açıldığında ince farkındalık kapanır.

Bu durumda ince beden sinyalleri geri plana düşebilir.

Yani:

Güven yoksa beden okunamaz.

Alarm çok yükseldiyse açlık geç fark edilir.

Yük çok arttıysa yorgunluk çok geç anlaşılır.

Bedensel veri vardır ama sistem onu “ince ayar” olarak işleyemez.

Bu yüzden bazı çocuklar:

yorulduklarını çok geç fark eder

açlığı küçük küçük hissetmez

tuvaleti son anda söyler

yük arttıktan sonra bir anda çöker

Aslında beden uzun süredir konuşuyordur.

Ama sistem o sırada daha çok: hayatta kalmaya odaklıdır.

7. Sinyal parçalı gelebilir, bütünleşmeyebilir

Bazı çağdaş modellerin anlattığı gibi, bazı otizmli bireylerde beyin gelen veriyi önceden tahmin edip yumuşatmak yerine daha fazla “ham veri” ile uğraşıyor olabilir.

Bu durumda çocuk:

“yoruluyorum” diye tek bir bütün sinyal yaşamaz.

Onun yerine parçalı şeyler hissedebilir:

huzursuzluk

kas gerilimi

ses hassasiyeti

irritasyon

oyundan çekilme

temastan kaçınma

Ama bunların hepsini birleştirip:

“Ben yoruldum.” diyemez.

Sonuç yine aynı yere gelir: Davranış.

Bazen çocuk yalnız bedeni geç fark etmez, bedeni hissetmek için davranış üretir

Bazı çocuklarda sorun yalnız açlığı, yorgunluğu ya da ağrıyı geç fark etmek değildir.

Bazen çocuk, bedenini yeterince net hissedemediği için daha güçlü duyumlar arar.

Sert basınç,

çarpma,

vurma,

tırmalama,

ısırma,

sıkıştırma,

sürtünme ya da yoğun hareket ihtiyacı bazen bu yüzden ortaya çıkabilir.

Bu davranışlar her zaman aynı anlama gelmez.

Ama bazı durumlarda altta yatan şey öfke değil;

beden farkındalığını artırma ve sinir sistemini organize etme çabası olabilir.

Günlük hayatta bu nasıl görünür?

Bu durum en net ev içinde görülür.

Çünkü beden sinyalleri en çok günlük yaşamda görünür.

Bu konu teorik değil.

Her aile bunu bir gün yaşar.

Ev içinde çok somut görünür.

A) Daha sık görülen günlük örüntüler

1. Birden patlama

Aile şöyle der:

“Hiçbir şey yoktu, birden bağırdı.”

Ama çoğu zaman öncesinde şunlar vardır:

yorgunluk birikmiştir

duyusal yük artmıştır

açlık oluşmuştur

sosyal enerji tükenmiştir

Çocuk bunları erken fark etmemiştir.

Sonuç: erken regülasyon yok geç alarm var

2. Tuvaleti geç söyleme

Sinyal küçükken fark edilmez. Ancak çok yükselince anlaşılır.

3. Açlığı fark etmeme

Yemek istemez. Sonra bir anda irritabl olur.

4. Yorulduğunu anlamama

Beden limitteyken çocuk hâlâ devam eder.

Sonra bir anda agresyon, ağlama, kaçma ya da donma görülebilir.

5. Küçük ağrıları söylememe

Diş ağrısı, kulak ağrısı, mide ağrısı vardır.

Ama çocuk bunu söylemez.

Onun yerine davranış değişir.

6. Sürekli hareket ihtiyacı

Bazı çocuklar bedeni hissedebilmek için daha çok hareket eder.

Bu bazen hiperaktivite değil, proprioseptif düzenleme arayışı olabilir.

7. Sert basınç arama

Sıkı sarılmak isteme,

ağır şey taşıma,

kendine vurma,

sıkıştırma isteme

bazen sinir sisteminin organizasyon arayışıdır.

8. Akşam zorlaşma

Gün içinde beden sinyalleri birikir.

Çocuk tolere eder.

Akşam sistem taşıyamaz.

Sonuç: kriz.

9. Küçük değişikliklere büyük tepki

Asıl sorun değişiklik olmayabilir.

Bazen sorun, bedenin zaten dolu olmasıdır.

10. Sessizleşme

Bu en tehlikeli yanlış okumadır.

Çocuk sessizdir,

köşededir,

tepki azalmıştır.

Dışarıdan sakin görünür.

Ama bazen gerçek: freeze yani kapanmadır.

Bazı çocuklarda bu tablo yalnız evde değil, sınıfta birden kopma ya da terapide görevi sürdürürken geç fark edilen yorgunluk olarak da görünebilir.

Bazen erken sinyaller davranıştan çok bedende görünür:

omuzların gerilmesi,

nefesin hızlanması,

yüzün donuklaşması ya da hareketin anlamsız biçimde artması gibi.

B) Daha yanlış okunan beden davranışları

11. Tırmalama, ısırma, sürtünme

Bazı çocuklarda beden içi sinyaller yeterince net organize olmadığında

çocuk daha güçlü duyumlar arayabilir.

Tırmalama,

Vurma

ısırma,

sert yüzeylere sürtünme ya da yoğun basınç arama bu yüzden görülebilir.

Bu davranışlar dışarıdan yalnız uygunsuz ya da zarar verici gibi görünse de, bazen altta yatan ihtiyaç bedeni daha net hissetme çabasıdır.

12. Hareket ederek regüle olurken beden sınırını geç fark etme

Bazı çocuklar hareket ederek regüle olur.

Koşar,

zıplar,

döner,

çarpar,

baskı arar.

Ama aynı çocuk bir yandan yorulduğunu,

açlığını ya da bedensel sınırını geç fark edebilir.

Yani hareket bir yandan regülasyon sağlarken, diğer yandan çocuk bedenin limite geldiğini zamanında okuyamayabilir.

Bu yüzden bazı çocuklar bedeni düzenlemeye çalışırken

aynı anda bedeni fazla yükleyebilir.

13. Toplum içinde yanlış okunan beden davranışları

Bazı davranışlar aileyi toplum içinde çok zor durumda bırakabilir.

Yere el sürtme,

sert yüzey arama,

Vurma

bedeni bastırma,

kendini yere atma ya da uygunsuz görünen hareket tekrarları dışarıdan yalnız terbiye sorunu ya da kontrolsüzlük gibi okunabilir.

Oysa bazen çocuk, bedeni içten içe dağılırken dışarıdan daha güçlü bir duyum arıyordur.

Bu durumda asıl sorun davranışın görüntüsü değil, bedenin taşıyamadığı yüktür.

14. Tekrarlayıcı hareketler

Bazı çocuklarda el çırpma,

kuş gib kanat çırpma,

sallanma,

zıplama ya da ritmik tekrarlar da bu bağlamda görülebilir.

Bu hareketler her zaman yalnız alışkanlık ya da “otizm belirtisi” değildir.

Bazı durumlarda sinir sistemini düzenleme, bedeni organize etme ya da iç yükü dengeleme çabası olabilir.

Bu yüzden her tekrarlayıcı hareketi yalnız durdurulması gereken davranış olarak değil,

bazen bir regülasyon stratejisi olarak da değerlendirmek gerekir.

Bazı tekrarlayıcı hareketler de yalnız davranış değil, sinir sisteminin regülasyon çabası olabilir.

Bu konuya serinin ilerleyen bölümünde ayrıca değineceğiz.

Bu yüzden hangi alanlara bakmak gerekir?

Bedensel sinyal fark etme zorluğu çoğu zaman ilk olarak şuralarda görünür:

İştah / yeme paterni

Açlık geç fark edilir, seçicilik artar, öğün ritmi bozulur.

Temas toleransı

Dokunma daha zor gelir, sarılma istemez, yanına yaklaşılmasını istemez.

Dikkat – oyun – geçiş kapasitesi

Oyun süresi kısalır, geçişler zorlaşır, dikkat daha hızlı düşer.

Erken regülasyon zorluğu

Kriz öncesi küçük sinyaller fark edilemez, düzenleme gecikir.

Bedensel gerginlik

Omuz, çene, eller, nefes, tempo değişir.

Bedensel geri çekilme

Köşeye çekilme, katılımı azaltma, daha az temas kurma görülebilir.

Sessiz çöküş / minimum mod

Çocuk daha az görünür hale gelir ama daha iyi değildir.

Yanlış sakinlik okuması

Daha sessiz diye daha iyi sanılır.

Sinyal vermemenin riski

Patlama olmadığı için zorlanma gözden kaçabilir.

Enerji / toparlanma maliyeti

Çocuk o anda tolere ediyor gibi görünse de sonrasında daha hızlı çökebilir ve daha uzun toparlanma isteyebilir.

En büyük yanlış yorum

Birçok çocuk bu yüzden yanlış anlaşılır.

En sık yapılan hata şudur:

“Söylemiyorsa yoktur.”

Oysa birçok çocukta doğru cümle şu olabilir:

Söylemiyor çünkü erken fark etmiyor.

Hatta bazen daha doğrusu:

Fark ediyor ama isimlendiremiyor.

İsimlendiriyor ama bağlayamıyor.

Bağlıyor ama çok geç kalıyor.

Bu yüzden bazı davranış sorunları bazen:

doğrudan davranış sorunu değil,

beden farkındalığı gecikmesiyle ilişkili olabilir.

Burada bir başka kritik risk daha vardır:

Çocuğun beden ihtiyacını anlamadan yalnız davranışı durdurmaya çalışmak.

Çünkü bazı çocuklarda davranış sorun değildir;

bedenin organize olma çabasıdır.

Eğer çocuk bedeni hissetmek, yükü boşaltmak ya da alarmı regüle etmek için bir yol kullanıyorsa ve biz yalnız o yolu kapatıyorsak,

çocuğun yükü ortadan kalkmaz.

Yalnız görünümü bastırılmış olur.

Çok kritik bir klinik sonuç

Otizmde bazı krizler yalnızca kontrol kaybı olarak değil,

geç fark edilen beden sinyallerinin sonucu olarak da okunabilir.

Yani süreç bazen şöyle işler:

Normal gelişimde:

beden sinyali → fark etme → düzenleme → davranış kontrolü

Otizmde bazen:

beden sinyali → (kaçtı) → (kaçtı) → davranış

Yani orta basamak eksik kalır.

Bu bakış açısı değişince yaklaşım da değişir.

Yanlış soru:

Nasıl durdururuz?

Daha doğru soru:

Daha erken nasıl fark ederiz?

Burada bir başka kritik nokta daha vardır:

Bazı çocuklarda yalnız beden sinyalini geç fark etme değil,

aynı zamanda bedeni zorlayan başka biyolojik yükler de regülasyonu daraltabilir.

Uyku düzensizlikleri,

kronik yorgunluk,

ağrı,

duyusal aşırı yük,

enfeksiyon sonrası toparlanma süreçleri,

beslenme sorunları ya da metabolik zorlanmalar sinir sisteminin tolerans penceresini daraltabilir.

Bu durumda çocuk aynı çocuktur.

Ama kapasite aynı değildir.

Yani bazen davranış değişmez çünkü çocuk değişmiştir.

Davranış değişir çünkü bedenin taşıma kapasitesi değişmiştir.

Bu yüzden yalnız davranışı düzeltmeye çalışmak bazen yeterli olmaz.

Çünkü bazı durumlarda davranış sorun değildir.

Bedenin taşıdığı yükün görünür sonucudur.

Çocuğu yalnız davranış üzerinden okumak bazen gelişimin kapısını açmaz.

Tam tersine, altta yatan bedensel zorlanma görülmezse zorluklar artabilir.

Çünkü:

Bu yüzden bazen en doğru başlangıç noktası şudur:

Davranışı düzeltmeye çalışmadan önce,

beden ne taşıyor diye bakmak.

Bu yüzden yalnız “Ne oldu?” diye sormak yetmez.

Daha erken bir soru gerekir:

“Beden ne zamandır sinyal veriyordu?”

Çünkü bazı çocuklarda davranış, bedenin çoktan yükselmiş alarmının geç görünen yüzüdür.

Aynı çocuk bazı günler daha zor görünüyorsa bazen sorun davranış değildir.

Bedenin o gün taşıdığı yük farklı olabilir.

Destek nereden başlar?

Bu yazının amacı çözüm protokolü vermek değil, doğru bakış açısını kurmaktır.

Ama yine de şu temel ilke önemlidir:

Beden farkındalığı sabit değil, desteklenebilir bir beceridir.

Burada en çok işe yarayan destekler yalnız tek bir alana ait değildir.

Çünkü regülasyon yalnız duyusal bir konu değildir.

Sinir sistemi, beden, biyoloji ve günlük yaşam yükü birlikte çalışır.

Bu yüzden destek de çoğu zaman çok katmanlı düşünülmelidir.

Burada en çok işe yarayan genel destek hatları şunlardır:

proprioseptif aktiviteler

derin basınç

ritmik hareket

yavaşlatılmış tempo

bedeni isimlendirme dili

interosepsiyon farkındalığı çalışmaları

gün içinde mikro molalar

erken sinyal takibi

Ama destek yalnız aktivitelerden ibaret değildir.

Bazı durumlarda asıl destek şunlar olabilir:

yükü artırmamak

bedenin toparlanma süresine saygı göstermek

uyku düzenini korumak

açlık ve enerji dalgalanmalarını fark etmek

ağrı ihtimalini gözden kaçırmamak

enfeksiyon sonrası toparlanma süreçlerini dikkate almak

metabolik sorunları ve zorlanmaları göz ardı etmemek

Çünkü bazı çocuklarda sorun yalnız regülasyon öğretmek değildir.

Bazen asıl destek:

bedenin zaten zorlandığı bir dönemde yükü azaltmaktır.

Bu yüzden destek bazen yeni şey eklemek değil,

fazla olanı azaltmaktır.

Bazen en doğru destek:

daha az talep

daha fazla toparlanma zamanı

daha net ritim

daha öngörülebilir gün akışı olabilir.

Ama burada temel prensip şudur:

Taklit edilen hazır protokoller değil,

çocuğa göre bireyselleştirilmiş yaklaşım gerekir.

Yani yazıda sorun görünür hale gelir.

Ama uygulama çocuğa göre planlanır.

Bu yazının belki en önemli cümlesi:

Otizmde bazı çocuklar kendini düzenleyemez değil.

Kendini ne zaman düzenlemesi gerektiğini erken fark edemez.

Ve bazen bu farkı oluşturmanın ilk adımı:

davranışı artıran yükleri fark etmektir.

Bu çok kritik farktır.

Mini gözlem rehberi

Aileler şu soruları kendilerine sorabilir:

Bugün açlığı daha geç mi fark etti?

Oyun daha erken mi söndü?

Temas toleransı düştü mü?

Sessizlik arttı mı?

Geçişler daha mı zor geldi?

Beden gerginliği arttı mı?

Aynı çocuk bugün neden daha “dolu” görünüyor?

Ama amaç teşhis koymak değil, erken fark etmeyi öğrenmek.

Bu yazı neyi hatırlatıyor?

Otizmde bazı davranış sorunları bazen davranış sorunu değildir.

Bazen: beden sinyali fark etme gecikmesidir.

Beden konuşur.

Ama her çocuk bu sesi aynı hızda duymaz.

Her çocuk bu sesi aynı netlikte anlayamaz.

Her çocuk bu sesi kelimeye çeviremez.

Davranış yetişkini zorlayabilir.

Ama çoğu zaman asıl zorlanmayı yaşayan çocuğun kendisidir.

Çünkü yetişkin davranışla karşılaşır.

Çocuk ise o davranışa gelene kadar bedeninde biriken yükle yaşar.

Bu yüzden bazen en büyük değişim şudur:

Davranışı düzeltmeye çalışmak yerine,

bedeni daha erken fark etmeyi öğrenmek.

Çünkü:

Davranış = sonuç

Sinir sistemi = süreç

Beden = veri

Erken fark etmek neden bu kadar kritiktir?

Çünkü beden sinyali ne kadar erken fark edilirse,

regülasyon o kadar erken başlar.

Regülasyon ne kadar erken başlarsa,

davranış o kadar kaybolur.

Belki de en sade güçlü cümle şu olabilir:

Bir çocuk bedenini ne kadar erken fark ederse,

davranışını o kadar az kaybeder.

Seri pusulası

Önce regülasyon

Sonra ilişki

Sonra gelişim

Çünkü:

Regülasyon yoksa öğrenme olmaz.

Güven yoksa gelişim olmaz.

Anlaşılmadan değişim olmaz.

Ana mesaj

Otizmde bazı çocuklar bedenlerinden gelen sinyalleri hiç yaşamıyor değil;

bu sinyalleri erken fark etmekte, anlamlandırmakta ve ifade etmekte zorlanabiliyor olabilir.

Bu yüzden bazı davranışlar,

bedenin geç fark edilen alarmının dışa vurumu olarak görülebilir.

Davranışı anlamanın ilk adımı onu hemen düzeltmeye çalışmak değil,

bedenin daha önce ne söylemiş olabileceğini fark etmektir.

Okur için çıkarım

Bir çocuk aniden değişmiş gibi göründüğünde bazen ilk soru

“Neden böyle davrandı?” olur.

Ama daha doğru soru çoğu zaman şudur:

“Bedeni bundan önce ne yaşıyordu?”

Çünkü bazı çocuklarda en önemli fark, davranışı durdurmakta değil;

bedeni daha erken okumayı öğrenmektedir.

Bazen en büyük değişim, davranışı bastırmak değil;

geç kalan bedensel alarmı daha erken fark etmektir.

Günlük hayatta fark edilebilecek işaretler

(Bu yazının konusu için erken sinyaller)

Bir davranış değiştiğinde şu alanlara bakmak faydalı olabilir:

• açlığı çok geç fark etme

• tuvaleti son anda söyleme

• oyunun birden sönmesi

• temas toleransının düşmesi

• küçük ağrıları söylememek ama davranışın değişmesi

• akşama doğru belirgin çökme

• sessizleşme ya da minimum moda geçme

• omuz gerginliği, nefes hızlanması ya da yüzün donuklaşması gibi küçük bedensel işaretler

Bazen doğru müdahale: önce doğru işareti fark etmektir.

Mühür cümle

Otizmde bazı çocuklar bedenlerini dinlemez değil. Bedenlerini geç duyar.

Bir sonraki yazıda

Beden geç duyulursa, yük bedende birikir.

Peki regülasyon bozulduğunda beden bize en çok nereden sinyal verir?

Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları

Aşağıda yer alan isimler; sinir sistemi regülasyonu, beden içi sinyallerin fark edilmesi, duyusal işlemleme, stres fizyolojisi ve davranışın nörobiyolojik temelleri alanlarında bu yazının kuramsal zeminini oluşturan temel çalışmaları temsil etmektedir.

Bu metin bir akademik derleme değildir. Farklı disiplinlerde üretilmiş bilgilerin; çocuğu nesneleştirmeden, aileyi suçlamadan ve sinir sistemi–beden bütünlüğünü merkeze alarak bir araya getirilmesi çabasıdır.

1. Sinir sistemi – regülasyon – bedenin alarm dili

Bruce D. Perry Çocuk psikiyatristi, nörobilimci The Boy Who Was Raised as a Dog What Happened to You?

• Çocuk sinir sisteminin deneyimle şekillendiğini gösteren nörogelişimsel model

• Davranışın çoğu zaman bedensel alarmın dışa vurumu olduğunu açıklayan klinik yaklaşım

• Regülasyon bozulduğunda düşünme ve davranış kontrolünden önce bedenin değiştiğini anlamada temel referanslardan biridir

Stephen Porges Sinirbilimci, psikolog Polyvagal Theory

• Güven ve tehdidin sinir sistemi tarafından bilinçdışı taranmasını açıklayan nörosepsiyon kavramı

• Alarm modunda beden sinyallerinin neden daha zor okunabildiğini anlamada güçlü bir çerçeve sunar

• Taşma, kaçma, kapanma ve sosyal etkileşim azalmasının fizyolojik zeminini açıklar

Allan Schore Psikiyatrist, nörobilimci

• Erken ilişkilerin stres düzenleme sistemi üzerindeki etkilerini ortaya koyan çalışmalar

• Bedensel regülasyonun ilişkisel kökenini açıklayan nörobiyolojik hat bu yazının arka planını destekler

Daniel Siegel Psikiyatrist Interpersonal Neurobiology

• Regülasyonun yalnız bireysel değil ilişkisel bir süreç olduğunu vurgular

• Bedensel yaşantının fark edilip anlamlandırılmasının regülasyondaki rolünü görünür kılar

Bessel van der Kolk Psikiyatrist, travma araştırmacısı The Body Keeps the Score

• Tehdit ve stres deneyimlerinin bedende taşındığını ortaya koyar

• Sözle ifade edilemeyen bedensel yüklerin davranışa dönüşmesini anlamada önemli bir referanstır

2. Duyusal sistem – bedensel regülasyon – beden haritası

A. Jean Ayres ErgoterapistSensory Integration Theory

• Duyusal eşik, aşırı yüklenme ve duyusal düzenleme kavramlarının klinik temeli

• Propriosepsiyon, beden farkındalığı ve regülasyon arasındaki bağı anlamada önemli bir referans hattı sunar

• Taşma, donma ve kapanma dinamiklerinin bedensel kökenine ışık tutar

Lucy Jane Miller Klinik araştırmacı Sensational Kids

• Duyusal işlemleme farklılıklarının davranış ve günlük işlev üzerindeki etkilerini açıklayan çalışmalar

• Beden sinyallerinin neden başka duyusal yükler içinde kaybolabildiğini anlamada destekleyici bir çerçeve sunar

Mona Delahooke Klinik psikolog Beyond Behaviors

• Davranışın altında yatan nörofizyolojik durumları merkeze alan ilişki temelli yaklaşım

• Görünen davranışın çoğu zaman alttaki regülasyon güçlüğünün sonucu olduğunu vurgular

3. İnterosepsiyon – beden içi sinyaller – beden farkındalığı

Kelly Mahler, OTD, OTR/L Ergoterapist, interosepsiyon alanında çalışan eğitmen ve uygulayıcıThe Interoception Curriculum

• Açlık, susuzluk, tuvalet ihtiyacı, ağrı, yorgunluk ve iç beden sinyallerinin fark edilmesi ile öz-regülasyon arasındaki ilişkiyi görünür kılar

• Bedensel sinyali fark etme → anlamlandırma → uygun yanıt verme sırasını yapılandırılmış şekilde ele alır

• Bu yazının merkezinde yer alan “beden sinyali geç fark edilmesi” konusunun en güçlü referanslarından biridir

Antonio Damasio NörobilimciThe Feeling of What HappensSelf Comes to Mind

• Bedenin önce hissettiği, beynin sonra bu sinyallere anlam verdiği çerçeveyi kurar

• Duygu, beden ve bilinçli farkındalık arasındaki bağı açıklaması bu yazının nörobilimsel omurgasını destekler

4. Stres fizyolojisi – enerji – biyolojik yük

Robert Sapolsky NörobiyologWhy Zebras Don’t Get Ulcers

• Stres hormonlarının beden ve davranış üzerindeki etkilerini açıklayan temel kaynak

• Alarm sistemi yükseldiğinde ince beden sinyallerinin neden geri planda kalabildiğini anlamada önemli bir çerçeve sunar

Nadine Burke Harris Çocuk doktoruThe Deepest Well

• Kronik stres ve erken yaşam deneyimlerinin stres sistemi ve sağlık üzerindeki etkileri

• Bedensel yükün yalnız davranışsal değil biyolojik sonuçları olduğunu hatırlatır

Esther Sternberg Nöroimmünoloji araştırmacısıThe Balance Within

• Stres, bağışıklık sistemi ve sinir sistemi arasındaki biyolojik ilişkiyi inceleyen çalışmalar

• Kronik yükün beden sinyallerini ve davranışı nasıl etkileyebileceğini anlamada destekleyici bir perspektif sunar

Matthew Walker NörobilimciWhy We Sleep

• Uyku düzeninin sinir sistemi regülasyonu, öğrenme ve duygusal denge üzerindeki etkileri

• Yorgunluk ve beden içi sinyal fark etme kapasitesi arasındaki ilişkiyi anlamada önemli bir kaynaktır

5. Otizm – nörogelişim – sessiz zorlanma

Catherine Lord Klinik psikolog

• Otizm tanısı ve gelişimsel değerlendirme alanında temel isimlerden biridir

• Otistik çocukların farklı nörogelişimsel profillerini anlamada referans çerçeve sunar

Ami Klin Klinik psikolog

• Sosyal beyin gelişimi ve otizm üzerine nörogelişimsel çalışmalar

• Otistik gelişim profilinde çevresel bilgi işleme ve bedenle ilişkili farklılıkları anlamada destekleyici bir hattır

Simon Baron-Cohen Klinik psikolog

• Otizm araştırmalarında bilişsel nörobilim yaklaşımı

• Sosyal iletişim ve bilişsel profil farklılıklarının beden farkındalığına dolaylı etkilerini anlamada önemli bir referans hattı sunar

Uta Frith Bilişsel nörobilimci

• Otizm araştırmalarının öncü isimlerinden biri

• Otizmde farklı işlemleme biçimlerini anlamada temel isimlerden biridir

Nick Walker Akademisyen

• Autistic burnout kavramının gelişiminde önemli katkılar

• Sessiz çöküş, kapanma ve minimum mod gibi tabloları anlamada bu yazıya güçlü biçimde temas eder

6. Davranışı yeniden okuma – kapasite ve regülasyon perspektifi

Ross W. Greene Klinik psikologThe Explosive Child

• “Children do well if they can” yaklaşımı

• Davranışı isteksizlik değil kapasite, esneklik ve düzenleme güçlüğü üzerinden okumayı destekler

Stuart Shanker Gelişim psikoloğu Self-Reg

• Davranışı stres yükü ve regülasyon üzerinden okuyan model

• Bedensel sinyal fark etme zorluklarının neden geç davranışsal sonuçlar üretebildiğini anlamada yardımcı olur

Barry M. Prizant Konuşma-dil patoloğu Uniquely Human

• Davranışın altında çoğu zaman işlev, ihtiyaç ve regülasyon arayışı olduğunu vurgulayan yaklaşım

• “Davranıştan önce gelen bedensel yaşantı” fikrini klinik olarak destekleyen önemli isimlerden biridir

7. Kurumsal ve akademik çerçeveler

Harvard Center on the Developing Child

• Erken deneyimlerin beyin gelişimi, stres sistemi ve gelişimsel sağlık üzerindeki etkilerini çerçeveler

National Child Traumatic Stress Network (NCTSN)

• Çocuklarda travma, stres, regülasyon ve davranış arasındaki ilişkiyi anlamada önemli bir referans alanıdır

Polyvagal Institute

• Polyvagal teori, nörosepsiyon ve otonom sinir sistemi temelli regülasyon bakış açısı için güncel kurumsal çerçeve sağlar

Neurosequential Model Network

• Bruce Perry’nin nörogelişimsel ve regülasyon temelli çerçevesinin kurumsal uygulama alanlarından biridir

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA)

• Konuşma, dil, motor planlama, AAC ve iletişim alanındaki klinik yönlendirmeler için temel kurumsal başvuru kaynaklarından biridir

• Bedensel yaşantının dile çevrilememesi, ifade güçlüğü ve destekleyici iletişim yaklaşımları açısından dolaylı olarak bu yazıya temas eder

Bu yazının bilimsel omurgasını oluşturan temel fikir

Bu yazının temel yaklaşımı şu ortak noktaya dayanır:

Otizmde bazı çocuklar bedenlerini hiç hissetmez değil, bedenlerinden gelen sinyali erken fark etmekte, anlamlandırmakta ve uygun şekilde ifade etmekte zorlanabilir.

Bu yüzden bazı davranış sorunları bazen: davranış sorunu değil, beden sinyali fark etme gecikmesi olabilir.

Ve bu serinin ana hatırlatıcısı yine aynıdır:

Davranış = sonuç

Sinir sistemi = süreç

Beden = veri