49-Otizmde Eşlik Eden Durumlar Neden Önemlidir?
- 5 gün önce
- 14 dakikada okunur
Her şey otizm değildir
Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem
Modül 9 — Davranış Sandığımız Şeyler: Aslında ne Görüyoruz?
Yazı 49
Bazı değişimler gerçekten otizmin bir parçası olabilir.
Ama bazı değişimler, otizme eşlik eden
başka bir biyolojik ya da nörogelişimsel sürecin
görünür hale gelmesiyle ilgilidir.
Ve bazen doğru desteği belirleyen şey
tam da bu ayrımı fark etmektir.
Bazen aileler şöyle der:
“Otizmden mi acaba?”
Çocuk:
• daha huzursuz olur
• uykusu değişir
• tik artar
• dikkat düşer
• davranış sertleşir
• yorgunluk artar
• okul sonrası daha belirgin çöker
• eskiden tolere ettiği şeyleri daha az tolere eder
Ve çoğu zaman ilk açıklama şu olur:
Otizmden.
Ama bazen daha doğru soru şudur:
Gerçekten otizmden mi?
Yoksa otizme eşlik eden
başka bir biyolojik ya da
nörogelişimsel süreç mi tabloyu etkiliyor?
Çünkü çok önemli bir gerçek vardır:
Otizm birçok şeyle birlikte görülebilir.
Bu yüzden bazen gördüğümüz değişim,
otizmin kendisinden çok
otizme eşlik eden başka bir yükün
görünür hale gelmesi olabilir.
Ve bazen tabloyu değiştiren şey,
otizmin kendisi değil;
eşlik eden başka bir durum olabilir.
Bu yüzden bu yazının ana amacı şudur:
Her değişimi tek başına “otizm” diye okumamak.
Çünkü doğru yorum değişmeden, doğru destek çoğu zaman kurulamaz.
Peki gördüğümüz değişim gerçekten otizmin parçası mı?
Bir çocukta gördüğümüz değişim gerçekten otizmin parçası mı?
Yoksa otizme eşlik eden başka bir nörobiyolojik durum mu tabloyu etkiliyor?
Bu ayrım neden bu kadar önemlidir?
Çünkü:
Yanlış açıklama → yanlış destek
Doğru açıklama → daha doğru yönlendirme
Ve burada en kritik gerçek şudur:
Her davranışı,
her yorgunluğu,
her dikkat düşüşünü,
her kapanmayı
yalnızca otizmle açıklamak;
bazı önemli sinyallerin kaçmasına neden olabilir.
Çünkü bazen sorun çocuğun kimliğinde değildir.
Sorun, sistemin o gün neyi ne kadar taşıyabildiğindedir.
Bazen çocuk aynı çocuktur.
Ama sistemin çalışma koşulları değişmiştir.
Yani bazen değişen şey kimlik değil;
yük, eşik, biyolojik zemin ya da
eşlik eden durumdur.
Bu ayrım neden gerekir?
Otizm tek başına bir hastalık değildir.
Bir nörogelişimsel farklılıktır.
Ama bazı çocuklarda buna eşlik eden
başka durumlar da olabilir:
• epilepsi
• ADHD
• anksiyete
• motor koordinasyon zorlukları (DCD)
• uyku sorunları
• gastrointestinal sorunlar
• tikler
• duyusal işlemleme farklılıkları
• nöromotor farklılıklar
Bu durumlar otizmin yerine geçmez.
Ama tabloyu belirgin biçimde değiştirebilir.
Bunu şöyle düşünebiliriz:
Otizm: temel nörogelişimsel profil
Eşlik eden durumlar: sistemin çalışma koşulları
Ve bazen zorlaşan şey, otizmin kendisi değil;
eşlik eden yük, düşen kapasite, bozulan uyku,
artan kaygı ya da nörolojik etkilenme olabilir.
Yani bazen değişen şey çocuk değildir.
Çocuğun içinde çalışmak zorunda kalan
sistemin koşullarıdır.
Bu yüzden davranışı yalnız görünen yüzüyle değil,
alttaki bedensel ve biyolojik zeminiyle birlikte
okumak gerekir.
Bilimsel arka plan bize ne söylüyor?
Otizm araştırmalarında uzun süredir bilinen bir gerçek vardır:
Comorbidity, yani eşlik eden durumların birlikte bulunabilmesi.
Nörogelişim araştırmaları bize şunu gösterir:
Otizm çoğu zaman tek başına görülmez.
Bazı çocuklarda ek nörolojik, dikkat, uyku, motor,
duyusal, gastrointestinal ya da duygusal yükler
tabloya eşlik edebilir.
Gelişimsel değerlendirme rehberleri de şunu vurgular:
Otizm değerlendirilirken
eşlik eden durumların
ayrıca düşünülmesi önemlidir.
Bu şu yüzden kritiktir:
Çünkü bazen
davranış değişimi,
otizmin kendisinden çok;
eşlik eden başka bir durumun
etkisi olabilir.
Bu fark küçük görünür.
Ama bazen bütün değerlendirme ve
destek yolunu değiştirir.
Yani burada mesele etiketi büyütmek değil, resmi doğru görmektir.
En sık eşlik eden durumlar
Bu bölüm tanı için değil, farkındalık içindir
Sık eşlik eden alanlar arasında şunlar sayılabilir:
• ADHD
• epilepsi
• anksiyete
• DCD / motor koordinasyon zorlukları
• uyku bozuklukları
• gastrointestinal problemler
• tik bozuklukları
• duyusal işlemleme farklılıkları
Bu her çocukta olacak demek değildir.
Ve tek bir belirtiyle karar verilemez.
Ama bu bölümün öğretmek istediği fark şudur:
Her değişimi tek başlıkla açıklamamak gerekir.
Neden bu ayrım çok önemli?
Çünkü yaklaşımı değiştirir.
Örnek:
Dikkat düştü.
İlk yorum:
“Otizmden.”
Ama olası başka açıklamalar da olabilir:
• uyku bozulmuştur
• biyolojik eşik değişmiştir
• anksiyete artmıştır
• nörolojik yük artmıştır
• duyusal maliyet yükselmiştir
• çocuk toparlanmadan yeni güne geçiyordur
Bu yüzden doğru soru çoğu zaman şudur:
Bu değişim ne zaman başladı?
Çünkü zaman çizgisi çoğu zaman
en önemli ipuçlarından biridir.
Bir şey
yeni başladıysa,
arttıysa,
örüntü değiştirdiyse,
onu yalnızca
“otizmin doğası” diye açıklamak
eksik kalabilir.
Otizmde beden sinyallerini okumak neden zor olabilir?
Bu da bu modülün önemli parçalarından biridir.
Çünkü bazı çocuklar zorlanmıyor gibi görünür.
Ama erken sinyalleri fark etmiyor olabilir.
Bu yüzden bazı çocuklar zorlanmayı yaşarken değil,
zorlanma çoktan büyüdüğünde görünür hale gelir.
Bu şu alanlarla ilişkili olabilir:
• interosepsiyon farkı
• proprioseptif geri bildirim zorluğu
• duyusal filtreleme farkı
• enerji regülasyonunda zorlanma
• otonom eşik kaymaları
• beden–duygu bağlantısının zayıf kalması
Bu yüzden bazı çocuklar krizi fark eder.
Ama kriz öncesini fark etmeyebilir.
Açlık son anda anlaşılır.
Yorgunluk geç fark edilir.
Ağrı söze dökülmez.
Temasın fazla geldiği, ancak eşik aşıldığında görünür olur.
Oyun kapasitesi sessizce düşer.
Toparlanma süresi uzar.
Yani bazen sorun davranış kontrolü değildir.
Erken beden sinyali fark etme zorluğudur.
Burada şu cümle önemlidir:
Beden konuşur. Ama tercüman zayıf olabilir.
Günlük hayatta nasıl görünür?
Aileler genelde şöyle tarif eder:
• “Bir dönem iyiydi, sonra zorlaştı.”
• “Tikler birden arttı.”
• “Uyku bozuldu.
”• “Dikkat düştü.”
• “Hareket arttı.”
• “Daha çabuk yoruluyor.”
• “Okuldan sonra çöküyor.”
• “Eskiden tolere ettiği şeyleri artık tolere edemiyor.”
• “Temasa daha çabuk kapanıyor.”
• “Akşam saatlerinde çok daha zorlanıyor.”
• “Geçişler daha sert hale geldi.”
• “Oyuna katılım süresi kısaldı.”
Bazen şu olur:
Çocuk aynı çocuktur.
Ama kapasite değişmiştir.
Ve bazen aile tam da burada şunu hisseder:
“Çocuğum değişti.”
Oysa bazen değişen şey çocuk değil,
yükün sistemi nasıl etkilediğidir.
İşte o zaman soru şudur:
Otizm değişti mi?
Çoğu zaman hayır.
Ama eşlik eden bir faktör değişmiş olabilir.
Örneğin:
• uyku bozulmuş olabilir
• demir gibi biyolojik eşikler etkilenmiş olabilir
• anksiyete artmış olabilir
• tik başlamış olabilir
• nöbet aktivitesi düşünülmesi gerekebilir
• motor yük artmış olabilir
• gastrointestinal rahatsızlık artmış olabilir
• duyusal maliyet yükselmiş olabilir
Bu yüzden bazı değişimler karakter değil,
bedensel ya da biyolojik olabilir.
Sık yapılan yanlış yorum
“Otizmden.”
Bu cümle bazen çok şeyin üstünü örter.
Çünkü bazen bir etiketi kullanmak rahatlatır.
Ama aynı anda yeni gelişen bir durumu
görünmez de kılabilir.
Çünkü şu riski taşır:
Yeni gelişen bir durumu gözden kaçırmak.
Daha doğru yaklaşım çoğu zaman şudur:
Otizm + ne olabilir?
Bu çok kritik bir farktır.
Çünkü bazı durumlar otizmin parçası değil,
otizme eşlik eden ayrı bir durum olabilir.
Görünen: davranış değişimi
Gerçek olabilecek:
uyku bozulması,
anksiyete artışı,
tik,
nörolojik yük,
motor zorlanma,
gastrointestinal rahatsızlık,
enerji düşüşü
Bir başka sık yanlış yorum da şudur:
“Yine otizm yaptı.”
Oysa bazen olan şey şudur:
Çocuk daha az dayanıyordur.
Daha geç toparlıyordur.
Daha fazla yük taşıyordur.
Ve beden bunu artık daha görünür hale getiriyordur.
Tolerans penceresi bağlantısı
Her sinir sisteminin bir çalışma aralığı vardır.
Bu aralık daraldığında:
• bazı çocuklar taşar
• bazıları kapanır
• bazıları daha hareketli olur
• bazıları sessizleşir
Bu yüzden bazı günler:
aynı çocuk,
aynı ortam,
aynı beklenti,
ama farklı kapasite görülebilir.
Bu her zaman davranış değişimi değildir.
Bazen sinir sisteminin o gün daha dar bir tolerans penceresinde çalışmasıdır.
Ve bu daralma bazen otizmin kendisinden çok,
eşlik eden başka bir yük tarafından belirginleşir.
Bu yüzden aynı çocuk bir gün daha açık,
bir başka gün çok daha kırılgan görünebilir.
Bu her zaman karakter değil, kapasite farkıdır.
Toparlanma süresi neden önemli?
Bazı çocuklar zorlanmayı anlık olarak tolere eder.
Ama sonra çöker.
Bu yüzden sadece zorlanma anı değil;
toparlanma süresi de önemli bir veridir.
Uzayan toparlanma:
• yük birikimini
• enerji maliyetini
• eşik daralmasını
• sistemin fazla zorlandığını
gösterebilir.
Evde bu bazen şöyle görünür:
• okuldan sonra tamamen kapanma
• konuşmanın azalması
• temas toleransında düşüş
• akşama doğru belirgin irritasyon
• oyuna geri dönememe
• ertesi güne taşan yorgunluk
Yani bazen asıl veri, davranış anı değil;
davranıştan sonra bedenin
ne kadar sürede toparlandığıdır.
Çünkü bazı çocuklarda asıl maliyet,
zorlanma anında değil;
her şey bitmiş gibi göründükten sonra
ortaya çıkar.
Davranış bazen çözüm olabilir
Bazı davranışlar sorun değildir.
Sinir sisteminin çözüm girişimi olabilir.
Örnek:
• tekrar → öngörü
• hareket → regülasyon
• yalnız kalma → yük azaltma
• düzen kurma → kontrol hissi
• baskı arama → beden organizasyonu
Bu yüzden her davranış kaldırılması gereken bir şey değildir.
Bazıları, sinir sisteminin denge arayışıdır.
Elbette her tekrar ya da her çekilme
otomatik olarak “regülasyon davranışı”
değildir.
Ama bazı çocuklarda
görünen davranışın işlevi
gerçekten düzenleme olabilir.
Asıl soru şudur:
Bu davranış sistemi daha mı bozuyor,
yoksa biraz daha mı dengeliyor?
Çünkü bazen yetişkinin kaldırmak istediği şey,
çocuğun o anda elinde kalan son düzenleme yoludur.
Erken uyarı işaretleri
Şu değişimler eşlik eden bir durumu düşündürebilir:
• yeni başlayan tik
• ani dikkat düşüşü
• uyku değişimi
• ani yorgunluk
• beceri gerilemesi
• motor zorlanma artışı
• uzayan toparlanma
• yeni kaygı
• yeni kaçınmalar
• beklenmedik davranış değişimi
• okul sonrası belirgin çöküş
• temas toleransında düşüş
• oyuna katılım süresinde azalma
• geçişlerin daha zor hale gelmesi
• daha sık kapanma ya da taşma
• açlık, ağrı ya da rahatsızlığı daha geç fark etme
Özellikle yeni başlayan değişimler
dikkatle izlenmesi gereken işaretlerden
biri olabilir.
Çünkü bazen davranış değişmeden önce
beden çoktan değişmeye başlamıştır.
Ve bazen en koruyucu fark tam da burada başlar:
büyük tabloyu değil, küçük bedensel kaymaları
erkenden görebilmekte.
Bazı çocuklarda eşlik eden bir durumun ilk işareti
doğrudan davranış olmayabilir.
Ondan önce uykuda bozulma,
iştahta değişim, temas toleransında düşme,
oyuna katılım süresinde kısalma,
geçişlerde zorlanma,
ağrı ya da rahatsızlığı daha geç ifade etme
ve okul sonrası toparlanmanın uzaması görülebilir.
Yani bazen davranış değişmeden önce
beden çoktan değişmeye başlamıştır.
Mini gözlem rehberi
Teşhis için değil, farkındalık için şu sorular yardımcı olabilir:
• Ne zaman başladı?
• Öncesinde hastalık oldu mu?
• Uyku değişti mi?
• Enerji düştü mü?
• Tik başladı mı?
• Toparlanma uzadı mı?
• Okul sonrası çöküş arttı mı?
• Yeni kaçınmalar var mı?
• Motor zorlanma arttı mı?
• Günlük kapasite değişti mi?
• Temas toleransı düştü mü?
• Oyun süresi kısaldı mı?
• Geçişler daha mı zor oldu?
• Yemek, iştah ya da bağırsak düzeninde değişim var mı?
• Ağrı ya da rahatsızlık işaretleri arttı mı?
Bu sorular tanı koymaz.
Ama tabloyu daha doğru okumaya yardım eder.
Ve davranıştan önce gelen bedensel işaretleri
daha erken fark etmeyi kolaylaştırır.
Bu yazının belki en önemli cümlesi
Her davranış değişimi doğrudan
otizmin kendisiyle açıklanamaz.
Bazı çocuklarda tabloyu değiştiren şey;
eşlik eden nörolojik, dikkat, uyku, motor,
duyusal ya da biyolojik durumlar olabilir.
Bu yazı neyi hatırlatıyor?
Davranış = sonuç
Sinir sistemi = süreç
Beden = veri
◉ Pusula
Ve bazen en kritik gerçek şudur:
Her şeyi otizmle açıklamak,
bazı önemli sinyalleri kaçırmamıza
neden olabilir.
Erken fark etmenin önemi
Bir değişimi ne kadar erken fark edersek,
onu o kadar az yanlış yorumlarız.
Çünkü bazı çocuklarda asıl veri,
görünen davranış değişimi değil;
ondan önce gelen
uyku bozulması,
iştah değişimi,
temas toleransında düşme,
motor zorlanma artışı,
uzayan toparlanma ya da
sessiz kapasite kaybıdır.
Bazen çocuk değişmez.
Ama yük değişir.
Bazen profil aynı kalır.
Ama sistemin çalışma koşulları değişir.
Bu yüzden erken fark etmek,
yalnız davranışı görmek değil;
davranıştan önce bedenin verdiği
küçük işaretleri de fark etmektir.
Seri pusulası
Bu yazıda şunu gördük:
Her şey otizm değildir.
Bazen tabloyu değiştiren şey,
otizmin kendisinden çok
eşlik eden durumlar olabilir.
Bu farkı görmek önemlidir.
Çünkü davranışı yalnız etiketle değil, sistemle okumayı öğretir.
Ana mesaj
Her davranış değişimi
doğrudan otizmin kendisiyle açıklanamaz.
Bazı çocuklarda tabloyu değiştiren şey;
eşlik eden nörolojik, dikkat, uyku, motor,
duyusal ya da biyolojik durumlar olabilir.
Okur için çıkarım
Bir değişim gördüğünde
yalnızca “otizmden” demek yerine,
“Başka ne değişmiş olabilir?”
diye sormak gerekir.
Çünkü davranış çoğu zaman sonuçtur.
Beden, kapasite ve toparlanma ise süreci daha erken haber verir.
Günlük hayatta fark edilebilecek işaretler
Evde, okulda ya da terapide şu küçük değişimler önemlidir:
• yeni başlayan tik
• uyku bozulması
• ani dikkat düşüşü
• okul sonrası çökme
• temas toleransında azalma
• oyuna katılım süresinde kısalma
• geçişlerde artan zorlanma
• yeni kaçınmalar
• belirgin yorgunluk
• motor becerilerde zorlanma
• uzayan toparlanma
• akşama doğru kapasite kaybı
• ağrı, açlık ya da rahatsızlığı geç fark etme
Bunlar bazen yalnız davranış değil,
eşlik eden bir yükün ya da
biyolojik değişimin sessiz işaretleri olabilir.
Bazen çocuk anlatamaz.
Ama beden, değişimi davranıştan daha önce
anlatmaya başlar.
⬛ Mühür
Bazen çocuk değişmez.
Ama yük değişir.
Bazen otizm değişmez.
Ama eşlik eden durum değişir.
Ve bazen en önemli fark şudur:
Her şeyi tek başlıkla açıklamak kolaydır.
Ama doğru değildir.
Çünkü bazı çocukları anlamak için
tek etiketten değil,
bütün sistemden bakmak gerekir.
Ve bazen en büyük destek,
davranışı düzeltmek değil;
tabloyu doğru okumaktır.
Çünkü doğru soru her zaman
“Bu yine otizmden mi?”
değildir.
Bazen daha doğru soru şudur:
Bu değişim ne zaman başladı?
Beden bize öncesinde ne söylüyordu?
Sistemde başka ne değişmiş olabilir?
Kapanış
Otizmi anlamak için
yalnız temel profili değil,
tabloyu değiştiren eşlik eden koşulları da
görmek gerekir.
Çünkü bazen çocuğun kimliği değişmez.
Ama kapasitesi değişir.
Bazen davranış büyümez.
Ama yük büyür.
Doğru okuma tam da burada başlar:
tek etiketle değil,
bütün sistemle bakabilmekte.
Bir sonraki yazıya geçiş
Bir sonraki yazıda şu soruya geçeceğiz:
Bazı çocuklar ne yaşadığını neden geç fark eder?
Çünkü bazen mesele yalnız davranış değildir.
Mesele, bedenin verdiği sinyalin zamanında fark edilememesi ve zamanında anlamlandırılamamasıdır.
Ve bazen çocuk geç tepki vermez.
Geç fark eder.
Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları
Aşağıda yer alan isimler; sinir sistemi regülasyonu, eşlik eden nörogelişimsel durumlar, bedensel yük, duyusal işlemleme, interosepsiyon, stres fizyolojisi, uyku, motor koordinasyon, bağırsak–beyin ekseni ve davranışın nörobiyolojik temelleri alanlarında bu yazının kuramsal zeminini oluşturan temel çalışmaları temsil etmektedir.
Bu metin bir akademik derleme değildir. Farklı disiplinlerde üretilmiş bilgilerin; çocuğu nesneleştirmeden, aileyi suçlamadan ve sinir sistemi–beden bütünlüğünü merkeze alarak bir araya getirilmesi çabasıdır.
1. Sinir sistemi – regülasyon – bedensel yük
Bruce D. Perry Çocuk psikiyatristi, nörobilimci The Boy Who Was Raised as a Dog What Happened to You?
• Çocuk sinir sisteminin deneyimle şekillendiğini gösteren nörogelişimsel model
• Davranıştan önce regülasyon, erişim ve bedensel taşıma kapasitesinde değişimlerin başlayabileceğini açıklayan yaklaşım
• Bu yazının “aynı çocuk, değişen kapasite” ve “davranıştan önce değişen sistem koşulları” hattını güçlü biçimde destekler
Stephen W. Porges Sinirbilimci, psikolog Polyvagal Theory
• Güven ve tehdidin sinir sistemi tarafından bilinçdışı biçimde tarandığını açıklayan nörosepsiyon kavramı
• Tolerans penceresi daralması, kapanma, taşma, görünürde davranış değişimi ve otonom yanıt farklılıklarını anlamada güçlü bir çerçeve sunar
• “Her değişim doğrudan otizmin kendisi değildir; bazen sistemin yükü değişmiştir” fikrinin nörofizyolojik temelini destekler
Allan N. Schore Psikiyatrist, nörobilimci
• Erken ilişkilerin stres düzenleme sistemi ve sağ beyin gelişimi üzerindeki etkilerini ortaya koyan çalışmalar
• Yük arttığında bedensel ve duygusal düzenleme kapasitesinin neden daralabildiğini anlamada önemli bir referans hattıdır
Daniel J. Siegel Psikiyatrist Interpersonal Neurobiology
• Regülasyonun yalnızca bireysel değil, ilişki içinde kurulan bir süreç olduğunu vurgular
• Çocuğun yaşadığı değişimlerin yalnız davranışsal değil; çevresel, ilişkisel ve sistemsel yükle birlikte okunmasına yardımcı olur
Bessel van der Kolk Psikiyatrist, travma araştırmacısı The Body Keeps the Score
• Stres ve tehdit deneyimlerinin yalnızca zihinsel değil bedensel olarak da taşındığını ortaya koyar
• Davranış değişiminden önce bedende biriken yükün, kapasite düşüşünün ve zorlanmanın görünür hale gelmesini anlamada güçlü bir referanstır
2. Duyusal sistem – regülasyon – değişen tolerans
A. Jean Ayres Ergoterapist Sensory Integration Theory
• Duyusal eşik, aşırı yüklenme ve duyusal düzenleme kavramlarının klinik temelini kurar
• Geçiş zorlanması, temas toleransı değişimi, artan çevresel hassasiyet ve kapasite düşüşünün bedensel tarafını anlamada önemli bir çerçeve sunar
Lucy Jane Miller Klinik araştırmacı Sensational Kids
• Duyusal işlemleme farklılıklarının davranış, dikkat ve günlük işlev üzerindeki etkilerini açıklayan çalışmalar
• Bazı çocuklarda değişen toleransın neden doğrudan “davranış bozulması” değil, artmış duyusal maliyetle ilişkili olabileceğini anlamaya yardımcı olur
Mona Delahooke Klinik psikolog Beyond Behaviors
• Davranışı yalnız sonuç olarak değil, alttaki sinir sistemi durumunun dışavurumu olarak ele alan ilişki temelli yaklaşım
• Bu yazının “her değişimi yalnız otizmle açıklamamak gerekir” ve “bedensel–biyolojik zemin ayrıca düşünülmelidir” vurgusuyla doğrudan uyumludur
Stuart Shanker Gelişim psikoloğu Self-Reg
• Davranışı stres yükü ve regülasyon maliyeti üzerinden okuyan model
• Uyku bozulması, duyusal maliyet, yük birikimi ve daralan tolerans penceresi gibi başlıkların bu yazıda sistemli biçimde düşünülmesini destekler
3. İnterosepsiyon – beden içi sinyaller – erken fark etme
Kelly Mahler, OTD, OTR/L Ergoterapist, interosepsiyon alanında çalışan eğitmen ve uygulayıcı The Interoception Curriculum
• Açlık, susuzluk, ağrı, yorgunluk, tuvalet ihtiyacı ve diğer iç beden sinyallerinin fark edilmesi ile öz-regülasyon arasındaki ilişkiyi görünür kılar
• “Bazı çocuklar krizi fark eder ama kriz öncesini fark etmeyebilir” fikrini anlamada önemli bir referans sağlar
• Bu yazının interosepsiyon farkı, geç fark edilen bedensel yük ve erken işaretleri kaçırma hattını destekler
Antonio Damasio Nörobilimci The Feeling of What Happens Self Comes to Mind
• Bedenin önce hissettiği, beynin sonra bu sinyallere anlam verdiği çerçeveyi kurar
• Davranıştan önce bedenin değiştiğini açıklayan nörobilimsel temel sunar
• Açlık, ağrı, yorgunluk ve rahatsızlığın neden bazı çocuklarda geç fark edildiğini anlamada güçlü bir hattır
4. Stres fizyolojisi – enerji – kapasite değişimi
Robert Sapolsky Nörobiyolog Why Zebras Don’t Get Ulcers
• Stres hormonlarının beden, dikkat, enerji ve davranış üzerindeki etkilerini açıklayan temel kaynaklardan biridir
• Artan yorgunluk, dikkat düşüşü, kapasite daralması ve zorlanma sonrası çöküş gibi tabloların biyolojik zeminini anlamada önemlidir
Nadine Burke Harris Çocuk doktoru The Deepest Well
• Kronik stres ve erken yaşam deneyimlerinin stres sistemi ve sağlık üzerindeki etkileri
• Bedensel yükün davranış ve işlev üzerinde neden birikimli sonuçlar üretebildiğini anlamada katkı sağlar
Bruce McEwen Nörobiyoloji / stres fizyolojisi
• Allostatik yük kavramı ile kronik stres yükünün sinir sistemi kapasitesini nasıl etkilediğini açıklar
• Bu yazının “aynı çocuk, değişen sistem koşulları”, “yük birikimi” ve “uzayan toparlanma” mantığını destekler
Esther Sternberg Nöroimmünoloji araştırmacısı The Balance Within
• Stres, bağışıklık sistemi ve sinir sistemi arasındaki biyolojik ilişkiyi inceleyen çalışmalar
• Bedensel zorlanma, inflamatuvar yük ve davranışsal değişim arasında kurulabilecek olası köprüleri anlamada destekleyici bir perspektif sunar
Matthew Walker Nörobilimci Why We Sleep
• Uyku düzeninin sinir sistemi regülasyonu, dikkat, öğrenme ve duygusal denge üzerindeki etkileri
• Bu yazının uyku bozulması, akşam zorlanması, okul sonrası çöküş ve ertesi güne taşan kapasite kaybı bölümleriyle doğrudan ilişkilidir
5. Otizm ve nörogelişim – eşlik eden durumları birlikte düşünmek
Catherine Lord Klinik psikolog
• Otizm tanısı ve gelişimsel değerlendirme alanında temel referans isimlerden biridir
• Otizm değerlendirilirken eşlik eden durumların ayrıca düşünülmesi gerektiği fikrine gelişimsel zemin sağlar
Ami Klin Klinik psikolog
• Sosyal beyin gelişimi ve otizm üzerine nörogelişimsel çalışmalar
• Dikkat, katılım ve çevresel erişimdeki değişimlerin daha geniş nörogelişimsel bağlamda değerlendirilmesine katkı sunar
Simon Baron-Cohen Klinik psikolog
• Otizm araştırmalarında bilişsel nörobilim yaklaşımı
• Görünen değişimlerin tek boyutlu değil, daha geniş bilişsel ve nörogelişimsel zeminlerle birlikte düşünülmesi gerektiğini hatırlatır
Uta Frith Bilişsel nörobilimci
• Otizm araştırmalarının öncü isimlerinden biri
• Farklı işlemleme biçimlerinin çevresel yük, dikkat, algı ve davranış üzerindeki etkilerini anlamada temel isimlerden biridir
Nick Walker Akademisyen
• Autistic burnout kavramının gelişiminde önemli katkılar
• Sessiz zorlanma, kapasite kaybı, okul sonrası çöküş ve uzayan toparlanma gibi tabloları daha geniş bir yük ve tükenme hattı içinde düşünmeye yardımcı olur
6. Dikkat – davranış – çok katmanlı yorumlama
Stephen P. Hinshaw Klinik psikolog
• Davranış, nörogelişim ve stres ilişkisini inceleyen akademik çalışmalar
• Dikkat düşüşü, işlev değişimi ve davranış sertleşmesi gibi görünen tabloların tek boyutlu değil, çok katmanlı okunması gerektiğini güçlendirir
Ross W. Greene Klinik psikolog The Explosive Child
• “Children do well if they can” yaklaşımı
• Davranışı isteksizlik değil kapasite, esneklik ve erişim güçlüğü üzerinden okumayı destekler
• Bu yazının “sorun kimlikte değil, sistem koşullarında olabilir” hattını açık biçimde besler
Barry M. Prizant Konuşma-dil patoloğu Uniquely Human
• Davranışın altında çoğu zaman işlev, ihtiyaç ve regülasyon arayışı olduğunu vurgular
• Bu yazının “davranış bazen çözüm olabilir” ve “görünen değişimin işlevi düşünülmelidir” hattıyla doğrudan ilişkilidir
7. Motor yük – koordinasyon – erişim zorluğu
DCD / dyspraxia literatürü
• Motor koordinasyon, planlama ve eylemi sürdürme zorluklarının davranış gibi yanlış okunabildiğini gösterir
• Bu yazının motor yük, artan sakarlık, kaçınma, yorgunluk ve değişen günlük kapasite başlıklarıyla uyumludur
ASHA (American Speech-Language-Hearing Association) Klinik ve mesleki çerçeve Autism / Childhood Apraxia of Speech / AAC kaynakları
• İletişim, motor planlama ve alternatif ifade yolları açısından davranışın bağlamını daha dikkatli okumaya yardımcı olur
• Bazı çocuklarda zorlanmanın söze değil davranışa daha görünür biçimde yansıyabileceğini düşündürür
8. Bağırsak – beden – davranış arasındaki köprü
Emeran Mayer Gastroenterolog, nörobilimci The Mind–Gut Connection
• Bağırsak sinir sistemi ve beyin arasındaki çift yönlü iletişimi açıklar
• Gastrointestinal sorunların davranış, enerji, irritabilite ve tolerans üzerindeki etkilerini düşünmede önemlidir
John Cryan Nörobilimci
• Bağırsak mikrobiyotası ve davranış ilişkisi üzerine araştırmalar
• İç beden yükünün düzenleme kapasitesine ve davranışa nasıl yansıyabileceğini anlamaya katkı sağlar
Ted Dinan Psikiyatrist
• Mikrobiyota–bağırsak–beyin ekseni üzerine klinik çalışmalar
• Bu yazının “eşlik eden biyolojik yükler tabloyu değiştirebilir” perspektifiyle uyumludur
9. Kurumsal ve akademik çerçeveler
American Academy of Pediatrics (AAP)
• Çocuk sağlığı, gelişimsel değerlendirme ve klinik yönlendirme açısından temel kurumsal kaynaklardan biridir
• Otizmde eşlik eden durumların ayrıca düşünülmesi gerektiği yaklaşımıyla doğrudan ilişkilidir
Harvard Center on the Developing Child
• Erken deneyimlerin beyin gelişimi, stres sistemi ve gelişimsel sağlık üzerindeki etkilerini çerçeveler
National Institute of Mental Health (NIMH)
• Nörogelişimsel bozukluklar, otizm ve ruh sağlığı araştırmaları için önemli kurumsal çerçeve sunar
National Child Traumatic Stress Network (NCTSN)
• Çocuklarda travma, stres, regülasyon ve davranış arasındaki ilişkiyi anlamada önemli bir referans alanıdır
Polyvagal Institute
• Polyvagal teori, nörosepsiyon ve otonom sinir sistemi temelli regülasyon bakış açısı için güncel kurumsal çerçeve sağlar
World Health Organization (WHO)
• Çocuk sağlığı, gelişim ve işlevsellik üzerine küresel sağlık perspektifi sunar
Neurosequential Model Network
• Bruce Perry’nin nörogelişimsel ve regülasyon temelli çerçevesinin uygulama alanlarını görünür kılar
Bu yazının bilimsel omurgasını oluşturan temel fikir
Bu yazının temel yaklaşımı şu ortak bilimsel noktaya dayanır:
Her davranış değişimi doğrudan otizmin kendisiyle açıklanamaz.
Bazı durumlarda görülen şey, otizmin kendisinden çok; eşlik eden nörolojik, dikkatle ilişkili, uykuya bağlı, motor, duyusal, gastrointestinal ya da duygusal bir yük olabilir.
Bu nedenle bazı çocuklarda asıl değişen şey kimlik değil; sistemin çalışma koşullarıdır.
Bu değişim çoğu zaman şuralarda daha erken görünür:
• uyku düzeni
• dikkat ve oyun kapasitesi
• temas toleransı
• iştah / yeme paterni
• geçiş toleransı
• motor akış ve koordinasyon
• okul sonrası çöküş
• akşama doğru kapasite kaybı
• toparlanma süresi
• ağrı, açlık ya da rahatsızlığı fark etme biçimi
Yani bazı davranış değişimleri aslında: otizmin kendisinden çok, eşlik eden bir yükün ya da değişen biyolojik zeminin davranışsal sonucu olabilir.
Ve bu serinin ana hatırlatıcısı yine aynıdır:
Davranış = sonuç
Sinir sistemi = süreç
Beden = veri
Yorumlar