87-Otizmde Eşlik Eden Durumlar Neden Gözden Kaçıyor?

Her Şey Otizm Değildir.

Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem

Modül 11.8— Çocuğu Yanlış Okumanın Uzun Vadeli Bedeli

Yazı 87

Bazı çocuklar sürekli hareket eder.

Bazıları sürekli düşer.

Bazıları bir gün yapabildiğini

ertesi gün yapamaz.

Bazıları seslerden kaçar.

Bazıları yemek seçer.

Bazıları kalabalıkta çöker.

Bazıları sürekli “kaygılı” görünür.

Bazıları durmadan ağızlarına

bir şey götürür.

Bazıları gece uyumaz.

Bazıları donup kalır.

Ve çoğu zaman bütün bunlara

tek bir isim verilir:

“Davranış.”

Oysa bazen mesele

davranış değildir.

Bazen beden başka bir şey

anlatmaya çalışıyordur.

Bazen sinir sistemi başka bir yük taşıyordur.

Ve bazen çocuk yanlış okunuyordur.

Ana Soru

Bazı durumlar neden yıllarca yalnız “davranış problemi” sanılıyor?

Neden bazı çocuklar yalnız “inatçı”, “agresif”, “tembel”, “dalgın” ya da “uyumsuz” gibi okunuyor?

Neden bazı nörolojik, bedensel veya psikiyatrik durumlar görünmeden kalabiliyor?

Ve belki en önemli soru şudur:

Bir çocuğun taşıdığı şey gerçekten davranış mı,

yoksa davranış gibi görünen başka bir yük mü?

Bu Yazının Ana Cümlesi

Bazı çocuklar yanlış davranmıyor olabilir.

Yanlış okunuyor olabilir.

Bazı eşlik eden durumlar yalnız biyolojik yatkınlıkla değil;

çocuğun ne kadar alarmda yaşadığı,

ne kadar yük taşıdığı

ve sinir sisteminin

ne kadar süre tehdit altında

kaldığıyla da etkilenebilir.

Bu yüzden bazı çocuklarda:

uyku,

anksiyete,

duyusal yük,

Sindirim sistemi sorunları,

agresyon,

erişim kaybı

ve tükenmişlik;

yük arttıkça daha görünür hale gelebilir.

Kavramsal Açıklama

Davranış çoğu zaman

görünen yüzdür.

Ama altta:

sinir sistemi,

beden,

duyusal sistem,

uyku,

motor planlama,

anksiyete,

enerji ekonomisi,

nörolojik erişim

gibi birçok katman olabilir.

Bu yüzden bazı durumlar kolayca:

“karakter,”

“disiplin,”

“şımarıklık,”

“inat,”

“problem davranış”

gibi okunabilir.

Oysa aynı görüntünün altında

bambaşka mekanizmalar bulunabilir.

Ve çoğu zaman

dışarıdan birbirine benzeyen davranışların altında,

çok farklı sistemler çalışıyor olabilir.

ADHD Her Zaman “Dikkatsizlik” Gibi Görünmez

Bazı çocuklar sürekli hareket eder.

Ama mesele yalnız hareket değildir.

Bazıları bedenlerini organize etmeye çalışıyordur.

Bazıları uyaran arıyordur.

Bazıları alarm düzeyini

düzenlemeye çalışıyordur.

Bazıları içsel huzursuzluğu

taşıyamıyordur.

Ve bazen çocuk:

“söz dinlemiyor”

gibi görünürken,

aslında dikkat erişimi sürekli parçalanıyordur.

SPD/Duyusal İşlemleme Zorlukları

Bazı çocuklar:

etiketten rahatsız olur,

sese aşırı tepki verir,

kalabalıkta çöker,

dokunmadan kaçar,

saç kestiremez,

yemek seçer.

Ve dışarıdan çoğu zaman

şu söylenir:

“Abartıyor.”

Oysa bazı sistemler çevresel veriyi

gerçekten daha yoğun işliyor olabilir.

Bazı çocuklar için:

ışık,

ses,

koku,

dokunma,

hareket

yalnız çevresel bilgi değildir.

Yük olabilir.

DCD/Dyspraxia Neden Gözden Kaçabilir?

Bazı çocuklar:

sık düşer,

hareketleri organize etmekte

zorlanır,

giyinmede gecikir,

kalem kullanırken zorlanır,

spor aktivitelerinde geri kalır.

Ve çoğu zaman şu söylenir:

“İstese yapar.”

Oysa bazen mesele

istemek değildir.

Motor planlamadır.

Praxis dediğimiz şey;

hareketi tasarlama,

sıralama ve

uygulama kapasitesidir.

Ve bazı çocuklarda bu alan

ciddi enerji maliyeti yaratabilir.

Dysautonomia: Otonom Sistem Dengesizliği

Bazı çocuklar:

çok hızlı yorulur,

ısıyı ayarlayamaz,

ani çöker,

Bazı çocuklar sanki

bedenlerinin enerjisi gün içinde

aniden çekiliyormuş gibi yaşayabilir.

Baş dönmesi yaşayabilir,

hareket sonrası tükenebilir,

bedensel dalgalanmalar gösterebilir.

Ve bunlar bazen yalnız:

“hassas çocuk”

gibi okunabilir.

Oysa mesele

otonom sinir sistemi olabilir.

Yani bedenin:

enerji,

kalp ritmi,

kan basıncı,

ısı,

denge

gibi alanları düzenleme biçimi.

Epilepsi Her Zaman Nöbet Gibi Görünmez

Bazı çocuklar:

donup kalır,

bakış sabitlenir,

bir anda erişimi kaybeder,

kısa süreli kopmalar yaşar,

öğrendiği şeye bazen ulaşamaz.

Ve bunlar yıllarca:

“dalgınlık”

“inat”

“istememe”

gibi okunabilir.

Oysa bazı nörolojik durumlar

klasik nöbet görüntüsü olmadan da

ortaya çıkabilir.

Bu yüzden bazı erişim kayıpları

yalnız davranış diye okunmamalıdır.

Anksiyete Bazen “Davranış Sorunu” Gibi Görünür

Bazı çocuklar:

kontrol etmeye çalışır,

sürekli soru sorar,

değişiklikte çöker,

kaçınır,

öfke gösterir.

Ve dışarıdan:

“inatçı”

“zor”

“takıntılı”

gibi görünebilir.

Ama bazen sistem

tehdit altında hissediyordur.

Burnout Neden Çok Geç Fark Ediliyor?

Çünkü bazı çocuklar

uzun süre dayanır.

Maskeler.

Uyum sağlar.

Sessizleşir.

Ve dışarıdan:

“düzeldi”

gibi görünür.

Oysa içeride:

enerji ekonomisi

çökmeye başlamış olabilir.

Oral-Duyusal Tablolar

Bazı çocuklar sürekli:

çiğner,

ısırır,

ağzına obje götürür,

sert yiyecek ister,

dokusal arayış gösterir.

Ve çoğu zaman yalnız:

“alışkanlık”

gibi görülür.

Oysa beden regülasyon arıyor olabilir.

Bazı çocuklar ağız bölgesini

sinir sistemi düzenleme alanı gibi

kullanabilir.

Uyku Bozuklukları Davranışı Taklit Edebilir

Uyku bozulduğunda:

dikkat düşebilir,

regülasyon azalabilir,

tolerans daralabilir,

meltdown artabilir,

anksiyete yükselebilir.

Ve bazen bütün tablo yalnız:

“davranış problemi”

gibi görünür.

Oysa sistem dinlenemiyordur.

Migren ve Sindirim Sistemi Problemleri Neden Kaçıyor?

Çünkü her çocuk ağrıyı anlatamaz.

Bazıları ağrıyı davranışla gösterir.

Bazıları hareketle.

Bazıları kapanarak.

Bazıları agresyonla.

Bazıları yalnız erişimini kaybederek.

Özellikle:

kabızlık,

reflü,

karın ağrısı,

migren,

sindirim sistemi sorunları

bazı çocuklarda ciddi

regülasyon yükü yaratabilir.

Ama çocuk bunu söyleyemiyorsa,

davranış ön plana geçebilir.

FND ve Donma Tabloları

Bazı çocuklarda:

hareket,

erişim,

bedensel organizasyon

yoğun stres altında

ciddi şekilde değişebilir.

Ve dışarıdan bu bazen:

“rol yapıyor”

“abartıyor”

gibi yanlış okunabilir.

Oysa sinir sistemi gerçekten

erişim kaybı yaşayabilir.

Bu durumlar dışarıdan

anlaşılması en zor

tablolardan biri olabilir.

Otizm Tanılı Çocukta Neden Daha Kolay Gözden Kaçıyor?

Çünkü birçok belirti otomatik olarak:

“otizmden”

diye açıklanabiliyor.

Ve bazen şu kritik soru sorulmuyor:

“Bu gerçekten otizmin kendisi mi,

yoksa eşlik eden başka bir durum olabilir mi?”

Ve bazen mesele yalnız

eşlik eden durumlar da değildir.

Bazı tablolar otizme

oldukça benzer görünebilir.

Bazı çocuklarda:

duyusal işlemleme farklılıkları,

motor planlama zorlukları,

travmatik stres yükü,

iletişim erişim sorunları,

epileptiform tablolar,

dikkat düzenleme sorunları ve

yoğun regülasyon yükü;

dışarıdan otizmle karışabilecek

bir görünüm oluşturabilir.

Bazı çocuklarda ise gerçekten

otizm vardır;

ama tabloya başka

nörolojik,

bedensel veya

psikiyatrik yükler de eklenmiştir.

İşte bu yüzden mesele

yalnız etiketi bilmek değildir.

Çocuğun gerçekten

ne taşıdığını anlayabilmektir.

İşte sorun burada başlıyor.

Çünkü bazı çocuklarda:

uyku bozukluğu,

sindirim sistemi sorunları,

migren,

anksiyete,

epilepsi,

burnout,

duyusal yük,

otonom sistem sorunu

yıllarca yalnız “otizm davranışı”

diye okunabiliyor.

Günlük Hayatta Görünüm

Evde:

• belirli saatlerde ani çöküş

• sebepsiz gibi görünen agresyon

• sürekli hareket ihtiyacı

• açıklanamayan huzursuzluk

• yoğun yemek seçiciliği

• gece sık uyanma

• bedensel dalgalanmalar

Okulda:

• bazı günler tamamen açık, bazı günler tamamen kapalı görünme

• dikkat erişiminin dalgalanması

• duyusal ortamda çöküş

• sosyal kaçınma

• hareket organizasyonunda belirgin zorluk

Terapide:

• yoğun günlerden sonra erişim kaybı

• bazı alanlarda beklenmedik performans düşüşü

• motor planlama zorluğu

• bedensel tükenme sonrası regülasyon kaybı

Yanlış Yorumlar

En sık yapılan yanlışlardan biri şudur:

“Bu çocuğun karakteri böyle.”

Oysa bazen mesele

karakter değildir.

Başka bir yanlış yorum:

“Otizmden işte.”

Ama her şey otizm değildir.

Bazı durumlar ayrıca değerlendirilmelidir.

◉ Pusula

Bazı durumlar davranış gibi görünür.

Ama davranış olmayabilir.

Erken Uyarı İşaretleri

Şunlar dikkat çekici olabilir:

• ani erişim kayıpları

• belirgin duyusal hassasiyet

• açıklanamayan bedensel dalgalanmalar

• uzun toparlanma süreleri

• yoğun uyku sorunları

• sürekli yorgunluk

• hareket organizasyonu zorlukları

• davranışın belirli ortamlarda artması

• açıklanamayan ağrı ihtimali

• “bir gün var bir gün yok” profili

Dikkat Edilmesi Gereken Paternler

Özellikle şunlara dikkat edilmelidir:

• davranış belirli saatlerde mi artıyor?

• bedensel yükle bağlantı var mı?

• duyusal ortam değişince tablo değişiyor mu?

• çocuk bazı günler aynı beceriye erişemiyor mu?

• hareket organizasyonu belirgin zor mu?

• uyku sonrası bile toparlanma yok mu?

• tablo yalnız psikolojik açıklanamayacak kadar dalgalı mı?

Mini Gözlem Rehberi

Şunu sorun:

“Bu davranışın altında başka bir sistemsel yük olabilir mi?”

Sonra şunlara bakın:

• uyku

• Sindirim sistemi

• duyusal profil

• motor organizasyon

• enerji erişimi

• nörolojik dalgalanmalar

• stres toleransı

• ağrı ihtimali

Bazen cevap davranışta değildir.

Davranışın altında taşınan yükte olabilir.

Hangi Durumlarda Değerlendirme / Destek Düşünülmeli?

Şu durumlarda ileri değerlendirme önemlidir:

• ani beceri kaybı

• belirgin dalgalı profil

• açıklanamayan donmalar

• ciddi uyku sorunları

• yoğun sindirim problemleri

• sürekli yorgunluk

• hareket organizasyonu zorluğu

• açıklanamayan agresyon

• belirgin duyusal çöküş

• davranışın klasik yaklaşımlarla açıklanamaması

Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi

Bazı çocuklar problem davranış

göstermiyor olabilir.

Bedensel, nörolojik ya da psikiyatrik bir yük

taşımaya çalışıyor olabilir.

Bu Yazı Neyi Hatırlatıyor?

Davranış bazen sonuçtur.

Ve bazen yanlış okunan şey,

çocuğun kendisi değil,

taşıdığı görünmeyen yüktür.

Erken Fark Etmenin Önemi

Çünkü yanlış okunan çocuklar çoğu zaman:

fazla düzeltilir,

fazla zorlanır,

fazla bastırılır.

Oysa bazen ihtiyaç duydukları şey:

daha doğru okumadır.

◉ Seri Pusulası

Davranışın altında bazen beden,

bazen sinir sistemi,

bazen nörolojik erişim,

bazen de görünmeyen biyolojik yük vardır.

Ana Mesaj

Bazı durumlar davranış gibi görünür.

Ama davranış olmayabilir.

Ve doğru destek çoğu zaman, çocuğu yeniden okumakla başlar.

Okur İçin Çıkarım

Bazen en önemli soru şudur:

“Bu çocuk neden böyle davranıyor?”

değil.

“Bu davranışın altında başka ne olabilir?”

Günlük Hayatta Fark Edilebilecek İşaretler

Çocuk:

bir gün çok iyi, bir gün çok kapalıysa,

bazı ortamlarda çöküyorsa,

bedensel dalgalanmalar gösteriyorsa,

uyku/sindirim/ duyusal yükle birlikte

belirgin değişiyorsa,

yalnız davranış üzerinden

okunmamalıdır.

⬛ Mühür

Bazı çocuklar sorun çıkarmıyor olabilir.

Yanlış okunuyor olabilir.

Kapanış

Davranış bazen en görünür şeydir.

Ama her zaman en gerçek şey değildir.

Bazen beden konuşuyordur.

Bazen sinir sistemi.

Bazen nörolojik erişim.

Bazen tükenmişlik.

Bazen ağrı.

Ve biz yalnız davranışı düzeltmeye çalışırsak,

çocuğun taşımaya çalıştığı gerçek yükü kaçırabiliriz.

Çünkü bazı çocuklarda mesele

yalnız davranış değildir.

Yanlış okunan bir sistemdir.

Bir Sonraki Yazıya Geçiş

Bir sonraki yazıda artık bu modülün

en ağır ama en önemli hattına geçeceğiz.

Çünkü mesele yalnız bugünkü davranış değildir.

Yıllar içinde biriken yükün bedene ne yaptığıdır.

Ve bazen asıl soru şudur:

Bir çocuğun yaşam kalitesini, sağlığını ve hatta ömrünü en çok ne belirler?

→ Sonraki yazı:88-Otizmli Çocukların Ömrünü Ne Belirler?     

← Önceki yazı:86-Davranış Problemi Değil          

Çocuk Artık Taşıyamıyor Olabilir    

↑ Modül ana sayfasına dön

Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları

Aşağıda yer alan isimler; nörogelişim, duyusal işlemleme, motor planlama, epileptiform tablolar, otonom sinir sistemi, interosepsiyon, uyku, GI–beyin ekseni, autistic burnout ve davranışın altında yer alabilecek sistemsel yükler alanlarında bu yazının kuramsal ve klinik omurgasını oluşturan temel çalışmaları temsil etmektedir.

Bu metin bir akademik derleme değildir.Farklı disiplinlerde üretilmiş bilgilerin; çocuğu yalnız davranış üzerinden okumadan, sinir sistemi–beden bütünlüğünü merkeze alarak bir araya getirilmesi çabasıdır.

1. Sinir Sistemi – Regülasyon – Davranışın Altındaki Sistemler

Bruce D. Perry — çocuk psikiyatristi, nörobilimci — The Boy Who Was Raised as a Dog

• Davranışın çoğu zaman çocuğun karakterinden değil, sinir sisteminin o anki organizasyonundan etkilenebileceğini gösteren nörogelişimsel model.

• Özellikle alarm altındaki sistemlerde erişim, dikkat, esneklik ve davranış kontrolünün neden değişebildiğini anlamada temel çerçevelerden biridir.

Stephen W. Porges — sinirbilimci, psikolog — Polyvagal Theory

• Otonom sinir sistemi, nörosepsiyon ve tehdit algısının davranış üzerindeki etkilerini açıklayan temel kuramlardan biridir.

• Bazı çocuklarda görülen donma, kapanma, erişim kaybı ve regülasyon dalgalanmalarının sinir sistemi temelli okunmasına katkı sağlar.

Mona Delahooke — klinik psikolog — Beyond Behaviors

• Davranışı yalnız sonuç değil, alttaki fizyolojik durumun dışa vurumu olarak ele alır.

• Bu yazının “yanlış okunan sistem” hattıyla doğrudan örtüşür.

Ross W. Greene — klinik psikolog — The Explosive Child

• Davranışı niyet değil kapasite üzerinden okuyan yaklaşımıyla bilinir.

• “İstemiyor” ile “o anda erişemiyor” arasındaki farkı görünür hale getirir.

2. Duyusal İşlemleme – Motor Planlama – İnterosepsiyon

A. Jean Ayres — ergoterapist — Sensory Integration Theory

• Duyusal işlemleme farklılıklarının davranış, hareket organizasyonu ve regülasyon üzerindeki etkilerini açıklayan temel isimlerden biridir.

• Bazı çocuklarda görülen çöküş, kaçınma, hassasiyet ve yüklenme örüntülerinin anlaşılmasına katkı sağlar.

Lucy Jane Miller — klinik araştırmacı — Sensational Kids

• Sensory Processing Disorder alanındaki önemli çalışmalarıyla bilinir.

• Ses, dokunma, hareket ve çevresel uyaranların bazı çocuklarda neden daha yoğun yaşanabildiğini açıklayan önemli kaynaklardan biridir.

Kelly Mahler — ergoterapist — The Interoception Curriculum

• İnterosepsiyon, beden sinyallerini fark etme ve bedensel yükü anlamlandırma alanında temel isimlerden biridir.

• Bazı çocukların ağrıyı, yorgunluğu ya da bedensel zorlanmayı neden davranışla gösterebildiğini anlamaya katkı sağlar.

Sally Goddard Blythe — eğitimci, araştırmacı

• Motor organizasyon, refleks entegrasyonu ve beden koordinasyonu üzerine çalışmalarıyla bilinir.

• Hareket organizasyonu zorluklarının davranışsal ya da motivasyonel yanlış okumalarla karışabileceğini görünür hale getirir.

3. Otonom Sistem – Enerji Ekonomisi – Bedensel Yük

Allan N. Schore — psikiyatrist, nörobilimci

• Uzun süreli stresin regülasyon kapasitesi ve sinir sistemi organizasyonu üzerindeki etkilerini açıklayan çalışmalarıyla bilinir.

Robert Sapolsky — nörobiyolog — Why Zebras Don’t Get Ulcers

• Kronik stresin dikkat, tolerans, enerji ve davranış üzerindeki biyolojik etkilerini açıklar.

• Sürekli alarm altında yaşayan sistemlerin neden daha kırılgan hale gelebildiğini anlamada önemlidir.

Bruce McEwen — nörobiyolog

• Allostatik yük kavramı ile uzun süreli biyolojik yükün sinir sistemi üzerindeki etkilerini açıklayan temel isimlerden biridir.

4. Uyku – Bağırsak–Beyin Ekseni – Bedensel Regülasyon

Matthew Walker — nörobilimci — Why We Sleep

• Uyku bozulmasının davranış, dikkat, regülasyon ve toparlanma kapasitesi üzerindeki etkilerini açıklayan temel kaynaklardan biridir.

Emeran Mayer — gastroenterolog — The Mind–Gut Connection

• Bağırsak–beyin ekseni alanındaki temel isimlerden biridir.

• Sindirim sistemi yükünün davranış, stres ve regülasyon üzerindeki etkilerini görünür hale getirir.

John Cryan — nörobilimci

• Mikrobiyota–stres–davranış ilişkisi üzerine önemli çalışmalarıyla bilinir.

• Bedensel yükün davranış üzerindeki etkisini daha geniş biyolojik çerçeveye oturtur.

5. Otizm – Eşlik Eden Tablolar – Autistic Burnout

Barry M. Prizant — konuşma-dil patoloğu — Uniquely Human

• Davranışın altında çoğu zaman ihtiyaç, yük ve regülasyon arayışı olduğunu vurgular.

Nick Walker — akademisyen

• Autistic burnout kavramının önemli isimlerinden biridir.

• Sessiz tükenme, masking ve uzun süreli uyum baskısının bedensel maliyetlerini görünür hale getirir.

Francesca Happé — bilişsel nöropsikolog

• İşlemleme farklılıkları, nörogelişimsel profiller ve bilişsel örüntüler üzerine çalışmalarıyla bilinir.

Laurent Mottron — psikiyatrist, araştırmacı

• Algısal işlemleme farklılıkları ve otizmli birey algı profilleri üzerine önemli çalışmalar yürütmüştür.

6. Kurumsal ve Klinik Çerçeve

American Academy of Pediatrics (AAP)

• Gelişimsel değerlendirme, nörogelişimsel farklılıklar ve çocuk sağlığı alanında temel klinik çerçevelerden biridir.

ASHA (American Speech-Language-Hearing Association)

• İletişim, motor konuşma, erişim ve nörogelişimsel dil süreçleri üzerine önemli klinik çerçeveler sunar.

National Institute of Mental Health (NIMH)

• Nörogelişimsel ve psikiyatrik durumlara dair güncel bilimsel çerçeveler sağlar.

World Health Organization (WHO)

• Çocuk gelişimi, nörogelişim ve sağlık sistemleri üzerine küresel çerçeve sunar.

Bu Yazının Bilimsel Omurgasını Oluşturan Temel Fikir

Davranış bazen görünen sonuçtur.

Ama davranışın altında;

duyusal yük,

uyku bozulması,

otonom sistem zorlanması,

motor planlama farklılıkları,

nörolojik erişim sorunları,

anksiyete,

Bağırsak–beyin ekseni yükü

ve chronic stress gibi birçok farklı sistem çalışıyor olabilir.

Bu yüzden bazı çocuklar yalnız “problem davranış” gösteriyor gibi görünse de;

aslında bedenleri, sinir sistemleri veya nörolojik erişimleri ciddi yük taşıyor olabilir.

Bu Yazının Temel Pusulası

Her görünen davranış,

yalnız davranış olmayabilir.