4-Türkiye’de Otizm: Düzeltmeye Çalışırken Çocuğu Kaybetmek
Güncelleme tarihi: 13 Eyl
Yıllarca eğitim veriyoruz. Peki çocukları neden hayata katamıyoruz?
Okuma Haritası
Bu yazı uzun.
Çünkü konuştuğumuz şey
tek bir seansın,
tek bir yöntemin ya da
tek bir uzmanın hikâyesi değil.
Önce çocuğun bedenine bakacağız.
Sonra otizmli bireylerin kendi deneyimlerine.
En sonunda da Türkiye’de yıllardır
“eğitim” ve “ilerleme” dediğimiz şeyin
çocuğun hayatında neye dönüştüğüne.
Çünkü bazen mesele çocuğun
ne kadar öğrendiği değil,
öğrenirken kendisinden ne kaybettiğidir.
Türkiye'de otizmli çocukları hayata katmak için büyük bir çaba var. Aileler yıllarını, imkânlarını ve umutlarını bu uğurda harcıyor; öğretmenler ve terapistler çocukları geliştirmek için çalışıyor.
Ama yıllar süren eğitimin, seansların,
emeğin ve fedakârlığın sonunda
hâlâ çok ağır bir soru masada kalabiliyor:
“Ben olmadığımda bu çocuk ne yapacak?”
Bir anne ya da baba yıllarca çocuğunu “hayata hazırlamak” için mücadele edip hâlâ bu soruyla baş başa kalıyorsa, yalnızca çocuğun ne kadar ilerlediğine değil, kendi hayatında ne kadar bağımsız ve söz sahibi olabildiğine de bakmamız gerekir.
Ve belki artık asıl zor soruyu sormamız gerekiyor:
Ya sorun yalnızca çocukların ne kadar eğitim aldığı değil,
nasıl bir eğitim deneyiminin içinde olduklarıysa?
Çünkü daha fazla anlaşılmaya, korunmaya ve bireysel sınırlarının görülmesine ihtiyaç duyan bazı çocuklar; daha fazla hız, daha fazla düzeltme, daha fazla talep ve daha fazla maruziyetle karşılaşıyor.
Bazen “eğitim” dediğimiz şey,
çocuğun sinir sistemi için gelişimden çok
dayanma deneyimine dönüşebiliyor.
Bu yazı tam olarak bu kırılmaya bakıyor:
Çocuğu hayata hazırlamaya çalışırken,
çocuğun kendisini nerede kaybetmeye başlıyoruz?
Otizmli Bir Çocuk İçin Aynı Dünya Neden Daha Ağır Gelebilir?
Buraya kadar olan yazılarda şunu bilimsel ve insani bir dille ortaya koyduk:
İnsan beyni, yaşadığı deneyimlerle şekillenir.
Bir çocuk kendisini tehdit altında hissettiğinde yalnızca duyguları değil, bedeni de buna cevap verir. Kalbi hızlanabilir, kasları gerilebilir, dikkati daralabilir; daha çabuk öfkelenebilir,
kaçmak isteyebilir ya da tam tersine içine kapanabilir.
Tehdit geçtiğinde ve çocuk yeniden güvende hissedebildiğinde, beden de çoğu zaman yavaş yavaş sakinleşir. Çocuk yeniden çevresine dönebilir, ilişki kurabilir, düşünebilir ve öğrenmeye daha açık hâle gelebilir.
Ama çocuk için tehdit bitmiyorsa ne olur?
Aynı baskı, korku ya da aşırı yük tekrar tekrar yaşanıyor; çocuk bundan kaçamıyor ve kendisini yeniden güvende hissedebileceği bir alan bulamıyorsa, bedenin alarmı kolayca kapanmayabilir.
Bir süre sonra dışarıdan gördüğümüz şey;
bağırma, kaçma, vurma, karşı koyma,
donma ya da geri çekilme olabilir.
Ve biz çoğu zaman bunların hepsine tek bir isim veririz:
“Problem davranış.”
Oysa bazen gördüğümüz şey problemin kendisi değil,
çocuğun hâlâ taşıdığı yükün dışarıdan görünen hâlidir.
Bazı “problem davranışlar”, aslında
kapanmamış bir alarmın dili olabilir.
Ama sistem alarmı duymak yerine sesi kısmaya çalıştığında,
çocuk sakinleşmiş olmaz; yalnızca daha az duyulur hâle gelebilir.
Ama kritik bir fark vardır:
Bazı otizmli çocuklarda duyusal ve bedensel yük
daha yoğun yaşanabilir ve regülasyonu
daha fazla zorlayabilir.
Otizmli birçok çocuk, çevresinden gelen sesleri,
ışığı, dokunmayı, hareketi ve diğer bedensel duyumları
farklı biçimlerde deneyimleyebilir.
Bir çocuk başkalarının önemsemediği küçük bir sesten çok rahatsız olabilir; bir başkası aynı sese neredeyse hiç tepki vermeyebilir.
Bazı çocuklar ise daha fazla hareket etmek, zıplamak, dönmek; bir yerlere yaslanmak, sıkıca sarılmak ya da bedenlerinde daha güçlü bir basınç hissetmek isteyebilir.
Yani aynı ortam, her çocuğun bedeninde
aynı şekilde yaşanmaz.
Özellikle duyusal aşırı duyarlılığı ve regülasyon güçlüğü belirgin çocuklarda şu tabloyla karşılaşabiliriz:
• Bazı duyusal eşikler daha düşük olabilir. Ses, ışık, dokunma ya da hareket daha kolay aşırı yük oluşturabilir.
• Uyarılma bazı çocuklarda çok hızlı yükselebilir. Beden sakin hâlden yoğun alarma kısa sürede geçebilir.
• Yük arttığında güven–tehdit değerlendirmesi daha baskın hâle gelebilir.
• Regülasyon alanı daralabilir. Çocuğun aynı anda taşıyabildiği uyaran ve talep miktarı azalabilir.
• Birden fazla uyaran aynı anda geldiğinde ayıklamak zorlaşabilir; beden “fazla” ile baş etmeye çalışır.
• Kelimeler tek başına yetmez. Ton, hız, mesafe, yüz ifadesi ve bağlam da çocuğun söyleneni nasıl deneyimleyeceğini etkiler.
• Aynı cümle bağlama göre tamamen farklı hissedilebilir.
Sakin bir anda yatıştırıcı olan söz,
yük arttığında tehdit gibi algılanabilir.
Yani aynı ses, aynı bakış, aynı tempo, başka bir çocuk için tolere edilebilirken, otizmli bazı çocuklarda yoğun bir stres ya da alarm yanıtını tetikleyebilir.
Böyle anlarda gördüğümüz şey yalnızca isteksizlik ya da tercih değildir; çocuğun bedeninin dünyayı nasıl deneyimlediği de davranışın içindedir.
Ve bazı çocuklar için dünya,
bedenin taşıyabileceğinden
çok daha ağır hâle gelebilir.
Asıl Kırılma: Daha Çok Korunması Gerekirken Daha Çok Maruziyet
Tam da bu nedenle özellikle duyusal yükü ve regülasyon güçlüğü belirgin otizmli çocukların sınırlarının daha dikkatle korunması, kendi hızlarına ve ihtiyaçlarına daha fazla uyum sağlanması ve zorlandıkları anlarda daha fazla eşlik edilmesi gerekir.
Ama pratikte bazen bunun tersi yaşanır.
Sahada bazı otizmli çocuklar,
ihtiyaç duyduklarının tersine
şu deneyimlerle daha sık karşılaşabiliyor:
• daha sık düzeltilme
• daha yüksek sesle uyarılma
• daha hızlı yönlendirilme
• kendilerine daha az zaman tanınması
• daha az dinlenme
Bu yüzden bazı çocuklarda
“eğitim” adı altında yaşanan deneyim,
regülasyonu desteklemek yerine
ilişkisel stresin sürekliliğine dönüşebilir.
İyi niyetle yapılan müdahale bile;
çocuğun sınırlarını, duyusal yükünü ve
bedensel sinyallerini tekrar tekrar aşıyorsa,
sinir sistemi açısından bir ilişki tehdidine dönüşebilir.
Niyet iyilik olabilir.
Ama beden, niyetten önce
yaşadığını kaydeder.
Burada çok kritik bir gerçek vardır:
Duyusal yükü ve regülasyon güçlüğü
belirgin otizmli çocuk, daha fazla korunması gerekirken,
çoğu zaman daha fazla maruz bırakılır.
Tanıklıklar: Otizmli Bireyler Kendi Deneyimlerini Nasıl Anlatıyor?
Buraya kadar dışarıdan gördüğümüz davranışı konuştuk.
Şimdi kısa bir an için içeriden nasıl yaşandığına bakalım.
Aşağıdaki ifadeler doğrudan alıntı değil; otizmli bireylerin kendi anlatılarından hareketle hazırlanmış anlam aktarımlarıdır.
Temple Grandin
Ani sesler, beklenmedik dokunmalar ve yoğun duyusal ortamlar çok daha güçlü yaşanabilir.
Grandin’in anlatılarında dünya zaman zaman fazla gürültülü, fazla yoğun ve öngörülemez bir yer hâline gelir.
Aynı dünya, her sinir sistemi tarafından
aynı şiddette yaşanmaz.
Donna Williams
Williams’ın anlatılarında yakınlık ve yoğun duyusal temas her zaman güven anlamına gelmez.
Geri çekilmek ya da kendi iç dünyasına yönelmek, bazen dünyanın yoğunluğunu azaltmanın bir yolu olabilir.
Bazen uzaklaşmak, ilişkiyi reddetmek değil;
yükü azaltmaya çalışmaktır.
Naoki Higashida
Higashida’nın anlattığı en çarpıcı deneyimlerden biri, istemek ile yapabilmek arasındaki boşluktur. Ne yapmak istediğini bilmek, bedenin bunu her zaman yerine getirebildiği anlamına gelmez.
Dışarıdan anlamsız görünen bir hareketin,
içeride önemli bir işlevi olabilir.
Tito Mukhopadhyay
Mukhopadhyay’ın anlatılarında bedeni hissetmek, hareketi düzenlemek ve kendini çevre içinde konumlandırmak zaman zaman güçleşebilir.
Bazen çocuk çevresini değiştirmeye çalışmıyordur;
kendi bedenini bulmaya çalışıyordur.
Jim Sinclair
Sinclair’in yazıları bize otizmli insanın dünyayı ve ilişkiyi bizimle aynı biçimde deneyimlediğini varsaymamamız gerektiğini hatırlatır.
Belki yalnız onun bize yaklaşması gerekmiyordur.
Bizim de onun dünyasına doğru yürümemiz gerekiyordur.
Bu anlatılar birbirinin aynısı değildir.
Otizmli insanlar da birbirinin aynısı değildir.
Ama hepsi önemli bir şeyi hatırlatır:
Dışarıdan gördüğümüz davranış,
içeride yaşanan deneyimin tamamı değildir.
Belki bu yüzden ilk soru:
“Bu davranışı nasıl durdururuz?” değil,
“Bu çocuğun bedeni şu anda ne yaşıyor?” olmalıdır.
Bu cümleleri okurken rahatsız oluyorsak, bu kötü değil.
Çünkü bazen rahatsız eden şey, ilk kez çocuğun davranışını değil, yaşadığını görmeye başlamaktır.
Çünkü burada suç aramıyoruz;
bu anlatılarda tarif edilen bedensel ve duyusal yükü
görmeye çalışıyoruz.
Ve çocuğun taşıdığı yük görülmeden,
hiçbir yöntemi yalnızca iyi niyeti üzerinden
değerlendiremeyiz.
Çünkü sinir sistemi niyeti değil,
maruziyeti kaydeder.
İyi Niyetli Şiddet: Niyet Masum, Etki Ağır
İyi niyetin en tehlikeli hâli:
etkiyi görünmez kılmasıdır.
Bu tanıklıklardan sonra zor bir soru ortaya çıkıyor:
Dünyayı zaten daha yoğun yaşayan bazı çocuklara
neden daha hızlı, daha sert ve daha talepkâr davranıyoruz?
Belki de bu soruyu sormak kolay değil.
Çünkü bizi yalnızca çocuğun davranışına değil,
çocukla nasıl ilişki kurduğumuza da bakmaya zorluyor.
Ve burada zor bir gerçekle karşılaşıyoruz:
Bazen çocuğa zarar veren şey kötü niyet değil;
iyilik adına sürdürülen, etkisi fark edilmeyen bir müdahale biçimidir.
Ben burada buna “iyi niyetli şiddet” diyorum.
Burada “iyi niyetli şiddet” derken kötü niyeti değil; çocuğun sınırları, bedensel sinyalleri ve güven ihtiyacı görülmeden, onun iyiliği adına sürdürülen ve tekrarlandığında zarar verebilen ilişki biçimlerini kastediyorum.
Bu yalnızca tek tek kişilerin hatası değildir.
Aynı bakış ve uygulamalar tekrarlandığında,
sistemsel bir kör noktaya dönüşebilir.
Kimse “zarar vereyim” diye başlamaz.
Ama çocuğun yaşadığı deneyim ile
yetişkinin niyeti her zaman aynı değildir.
Normalleşsin diye.
Alışsın diye.
Hayata hazırlansın diye.
Düzelmesi için.
Bu cümlelerin her biri iyi niyet taşıyabilir.
Ama çocuk tekrar tekrar hızlandırılıyor,
düzeltiliyor, susturuluyor ya da
kendi sınırlarının ötesine itiliyorsa,
zamanla kendisine dair çok başka bir şey öğrenebilir:
“Olduğum hâlimle burada bana yer yok.”
Bir çocuğun deneyiminde sürekli;
• hız
• baskı
• düzeltilme
• susturulma
• “doğrusu bu” dayatması
varsa, yalnızca davranışı değişmeyebilir.
İlişkinin içinde kendisini
güvende hissetmesi de zorlaşabilir.
Üstelik zarar vermek için çocuğa vurmak, bağırmak ya da
açıkça cezalandırmak gerekmez.
Bazen zarar, çocuğun tekrar tekrar yaşamak zorunda kaldığı
deneyimin içinde ortaya çıkabilir.
Niyet–Etki Ayrımı
Niyet masum olabilir.
Etki ağır olabilir.
Bir çocuk zamanla şunu yaşamaya başlayabilir:
• Benim bedenim fazla.
• Benim tepkim yanlış.
• Benim ritmim sorun.
Bu noktadan sonra yalnızca
davranışın değişip değişmediğine
bakmak yetmez.
Çocuk, kendisini korumaya yönelik
bir uyum biçimi geliştirmeye başlamış olabilir.
⬛ Mühür
Davranış değişmiş gibi görünebilir.
Ama bedel, çocuğun kendisi olur.
Görünmeyen Bir Katman: Nesneleşme Nerede Başlar?
Nesneleşme büyük bir kavram gibi gelebilir.
Ama çocuk için karşılığı bazen çok basittir:
Beni değil, benden çıkan sesi ölçüyorlar.
Nesneleşme bir anda başlamaz.
Çocuğun ne yaşadığından çok
ne yaptığına bakmaya başladığımız yerde
yavaş yavaş ortaya çıkar.
Ne hissettiğinden çok ne kadar uyum sağladığı,
neden zorlandığından çok davranışının ne kadar azaldığı,
neye ihtiyacı olduğundan çok kendisinden bekleneni yapıp yapmadığı
önem kazanmaya başlar.
Ve bir süre sonra karşımızda
anlaşılmaya çalışılan bir çocuk değil,
düzeltilmeye çalışılan bir davranış kalır.
Çocuğun bedensel sinyallerini,
duyusal yükünü ve içsel hâlini anlamak
zaman, dikkat ve ilişki gerektirir.
Davranış ise ölçülebilir, sayılabilir ve
raporlanabilir görünür.
Ve yavaş yavaş şuna kayılır:
• Ne hissettiği değil, ne yaptığı konuşulur.
• Neye maruz kaldığı değil, neyi başardığı sorulur.
• Güvende olup olmadığı değil, uyup uymadığı ölçülür.
Böylece çocuk, anlaşılması gereken bir özne olmaktan çıkar; üzerinde çalışılan bir vakaya dönüşür.
Ve bazen tam da bu nesneleştirme,
profesyonellik sanılır.
Sinir sistemi görülmeyen çocuk,
zamanla davranışıyla temsil edilmeye başlar.
Bu noktada ilerleme bazen şudur:
Alarmın kapanması değil — sesin kesilmesi
Savaşan ve Silikleşen: Aynı Yükün İki Farklı Görünümü
Önceki yazıda gördüğümüz gibi,
aynı yük her çocukta aynı biçimde görünmez.
Eğitim ortamında da bu ayrım önemlidir.
Bazı çocuklar dışarı taşar:
Bağırır, vurur, kaçar, karşı koyar.
Davranışı hemen fark edilir.
Bir süre sonra çocuğun ne yaşadığı değil,
çıkardığı “problem” konuşulmaya başlanır.
Bazı çocuklar ise içeri çekilir:
Sessizleşir, itirazı azalır, daha az talep eder, daha fazla uyum sağlar.
Bu çocuk ise kolaylıkla “çok iyi ilerledi” diye okunabilir.
Biri bir kriz gibi, diğeri bir başarı grafiği gibi görülür.
Oysa her iki durumda da sormamız gereken soru aynıdır:
Çocuk gerçekten daha mı iyi,
yoksa yalnızca yükle baş etme biçimi mi değişti?
Türkiye’de asıl kırılma tam burada başlıyor:
Daha çok korunması gereken beden,
daha çok maruziyetle “düzeltilmeye” çalışılıyor.
Bilgi var.
Ama bilgi her zaman ilişki diline dönüşmüyor.
Ve dönüşmediğinde,
bedelini çocuk ödüyor.
Türkiye’de Konu Neden Sahaya Böyle Yansımıyor?
A) Yanlış okuma hataları
1- Davranış, sebep sanılıyor
Davranış hâlâ “sorun” olarak ele alınabiliyor.
Oysa bazı zorlayıcı davranışların altında duyusal yük, iletişim güçlüğü, fiziksel rahatsızlık, gelişimsel kapasite ya da yoğun uyarılmışlık bulunabilir.
Davranışı sebep sanmak,
bu olasılıkları görünmez kılar.
Davranışı susturmak, sebebi çözmez.
Bazen yalnızca sebebin bize ulaşabileceği yolu kapatır.
2- Regülasyon olmadan öğretmeye çalışılıyor
Çocuk yoğun biçimde uyarılmışken hâlâ talimat veriliyor.
Oysa alarm yükseldikçe dikkat, çalışma belleği, bilişsel esneklik ve yeni bilgiyi işleme kapasitesi daralabilir.
Çocuk o anda bir şeyler öğrenebilir;
ama öğrendiği şey her zaman
bizim öğretmeye çalıştığımız şey olmayabilir.
Bazen görevi değil, ortamdan korkmayı;
beceriyi değil, itaat etmeyi;
öğrenmeyi değil, bir an önce bitirmeyi öğrenir.
Ve asıl sorunlardan biri de burada başlar:
Seans biter; ama çocuğun orada öğrendiği şey
her zaman seansla birlikte bitmez.
Kurum değişebilir.
Öğretmen değişebilir.
Yöntem değişebilir.
Ama çocuk,
o ilişkinin içinde öğrendiği korunma biçimini
yeni yere de taşıyabilir.
Uzun süre hata yapmaktan korktuysa,
artık kimse kızmasa bile
hata yapmaktan kaçınabilir.
Sürekli acele ettirildiyse,
artık kimse hızlandırmasa bile
kendi ritmine güvenmekte zorlanabilir.
İtirazı tekrar tekrar karşılıksız kaldıysa,
artık onu dinleyecek biri karşısında olsa bile
itirazını göstermeyebilir.
Yardım istemek işe yaramadıysa,
ihtiyacı olduğunda bile
yardım istemeden dayanabilir.
Her eğitim ortamının
görünmeyen bir müfredatı da vardır:
Çocuğa kendisi hakkında ne öğrettiği.
Çünkü çocuk yalnızca
kendisine öğretilmek isteneni öğrenmez.
Nasıl davranırsa kabul göreceğini,
ne zaman susması gerektiğini,
itiraz ettiğinde ne olacağını da
o ilişkinin içinde öğrenir.
Bu nedenle eğitim ortamını değiştirmek
çok önemli olabilir; ama daha önce oluşmuş
bazı korunma örüntülerinin
hemen ortadan kalkacağını varsayamayız.
Kurum değişir.
Yetişkin değişir.
Ama çocuğun öğrendiği korunma biçimi
bir süre daha onunla gelebilir.
Çocuk kendisini korumaya çalışırken,
öğrenmeye ayırabileceği alan da daralabilir.
3- “Alışır” dili normalleştirilmiş durumda
Başta ağlar ama alışır.
Zamanla geçer.
İlk başta zorlanması normal.
Bazen “alıştı” sandığımız çocuk alışmamış;
yalnızca itiraz etmekten vazgeçmiş olabilir.
Dışarıdan bakıldığında davranış azalmıştır.
Ama içeride öğrenilen şey bazen şudur:
“Direnmenin anlamı yok.”
İşte bu yüzden davranışın azalmasını
tek başına ilerleme kabul edemeyiz.
Çünkü alışmak ile vazgeçmek
dışarıdan birbirine çok benzeyebilir.
4- Korkuyla duran çocuk ‘başardı’ sanılıyor
Çocuk sustuysa → oldu.
Çocuk durduysa → tamam.
Çocuk bakıyorsa → öğrendi.
Oysa:
• itaat ≠ regülasyon
• sessizlik ≠ güven
Bu sessizlik bazen gerçek bir sakinleşme değil;
donma, geri çekilme ya da vazgeçme olabilir.
Çocuğun kaybı, yetişkinin başarısı sanılır.
5-Tek yöntem her çocuğa uygulanıyor
Aynı program.
Aynı hız.
Aynı hedef.
Çocuğun bireysel ritmi yok sayılıyor.
Bir süre sonra çocuğun ne yaşadığı değil,
ne kadar ilerlediği konuşulmaya başlanıyor.
İç hâli geri planda kalıyor;
çıktısı öne çıkıyor.
Çocuk, üzerinde çalışılan bir sonuca indirgeniyor.
B) Sistemsel yük ve kültürel körlük
Peki bu dili sistem nasıl üretiyor, neden devam ediyor?
6- Yetişkinler de regüle değil
Sahadaki birçok öğretmen ve terapist:
• aşırı yük altında,
• düşük destekle,
• yüksek beklentiyle çalışıyor.
Kendi regülasyonu bozulan bir yetişkinin,
çocuğun regülasyonuna eşlik etmesi de zorlaşır.
Bu kötülük değildir.
Bazen bunun adı
sistemsel tükenmişliktir.
Ama sistem yetişkini taşıyamadığında,
bunun yükünün bir kısmı ilişkiye taşınır.
Ve sonunda bedelin bir bölümünü çocuk öder.
7- Hak ve Özne Dili Sistemi Yavaşlatır
Çocuğu özne olarak görmek;
hızı düşürmeyi,
kontrolü sorgulamayı,
yetişkinin kendi yaklaşımına yeniden bakmasını gerektirebilir.
Bunların hepsi zaman ister.
Oysa hızlı sonuç baskısı altındaki sistemlerde
kontrol ve davranış değişikliği daha kolay ölçülür.
Çünkü sistem için ölçülebilir çocuk,
anlaşılması gereken çocuktan daha kolaydır.
Davranışı susturmak kolaydır.
İnsanı korumak daha zordur.
Bir çocuk sessizleştiğinde her şey yoluna girmiş olmayabilir.
Bazen sessizleşmenin altında vazgeçme de olabilir.
Alarm kapanmış olmayabilir.
Yalnızca sesi azalmış olabilir.
Sistemsel Kör Nokta: Bilgi Var, Dile Dönmüyor
Sorun çoğu zaman bilgi yokluğu değildir.
Bilginin var olduğu bir çağda; çocuğun
duyusal yükünü, regülasyonunu,
iletişim biçimini ve iyi oluşunu görmeden
yalnızca davranışı değiştirmeye devam ediyorsak,
burada yalnızca bilgi eksikliğini değil,
neyi başarı kabul ettiğimizi de
sorgulamamız gerekir.
Sahada çalışan birçok kişi, hızlı sonuç üretme baskısı altında
en kolay ölçülebilen ve raporlanabilen yolu seçmek zorunda kalır.
Bu durum, çocuğun iç dünyasını görünmez kılabilir.
Sonuç ölçülür; ama o sonuca ulaşırken
çocuğun ne yaşadığı çoğu zaman ölçülmez.
Sadece Sistem Değil: Toplumsal Algı da Nesneleştirir
Türkiye’de nesneleşme yalnızca eğitim kurumlarının ya da uygulanan modellerin sonucu değildir. Toplumsal algı da bu dili besler ve normalleştirir.
Türkiye’de çocuklara ilişkin eğitimsel ve toplumsal dilde hâlâ güçlü bir sonuç, performans ve uyum odağıyla karşılaşabiliyoruz.
Bu dil çocuğu farkında olmadan;
bir özne olmaktan çok,
bir çıktı, bir sonuç, bir ilerleme grafiği üzerinden okumaya başlayabiliyor.
Sahada ve aile anlatılarında şu düşüncelerle sık karşılaşılabilir:
Tek yol eğitim.
Ne kadar çok seans, o kadar iyi.
Daha çok çalışırsa düzelir.
Bu dil, çocuğu anlamaya değil;
onu ayarlamaya,
hızlandırmaya ve
mevcut düzene uydurmaya yönelir.
Çocuğu özne olarak görmeye ilişkin bir niyet,
hatta bir hayal kurulmadığında; çocuk
“iç dünyası olan bir insan” değil,
“üzerinde çalışılması gereken bir proje” gibi görülür.
Ve burada çok acı bir paradoks ortaya çıkabilir:
Çocuğu bağımsızlaştırmaya çalışırken,
ona sürekli yetişkine göre hareket etmeyi
öğretebiliriz.
Çünkü bağımsızlık yalnızca giyinmek,
yemek yemek, bir görevi tamamlamak ya da
verilen yönergeyi tek başına yerine getirmek
değildir.
Bağımsızlık aynı zamanda;
“Hayır” diyebilmek,
yardım isteyebilmek,
seçim yapabilmek,
kendi sınırını fark edebilmek,
kendisine iyi gelmeyen bir durumda
bunu ifade edebilmek
ve gerektiğinde yetişkinden farklı bir şey isteyebilmektir.
Söyleneni tek başına yapabilen bir çocuk yetiştirmek ile kendi hayatında söz sahibi olabilen bir insan yetiştirmek aynı şey değildir.
Ve nesneleşme, çoğu zaman tam burada kök salar:
Çocuğun kim olduğu değil,
ne kadar işlevsel,
ne kadar uyumlu,
ne kadar sessiz olduğu konuşulur.
Davranış Merkezli Eğitim Dilinin Kör Noktası
Türkiye’de sahada sıkça karşılaşılan bazı uygulamalar — komutla çalışma, yoğun tekrar, hızlı yönlendirme, uyumun ve gözlenebilir davranışın merkeze alınması — belirli bir davranışçı eğitim geleneğinin izlerini taşır:
Davranışçı / Neo-Davranışçı Eğitim Modelleri ve özellikle ABA’nın erken dönem, daha mekanik yorumları.
Bu çizginin tarihsel arka planında:
• Klasik davranışçılık ve Skinner’ın çalışmaları,
• Uygulamalı Davranış Analizi’nin (ABA) davranışın gözlenmesi ve değiştirilmesine dayanan ilk dönem uygulamaları,
• Pekiştirme, tekrar ve davranışın dışarıdan şekillendirilmesine dayalı öğretim anlayışları bulunur.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Günümüzdeki bütün ABA uygulamalarını bu mekanik çerçeveyle eşitlemek doğru değildir. Modern ABA kendi içinde değişmiş, etik standartlar, bireyselleştirme, çocuğun tercihleri ve yaşam kalitesi gibi alanlarda farklı yaklaşımlar geliştirmiştir.
Bu yazının eleştirdiği şey bir yöntemin adı değil;
çocuğun iç hâlini, duyusal yükünü,
regülasyon kapasitesini ve ilişki deneyimini
ikincil hâle getiren davranış merkezli uygulama biçimidir.
Davranış Merkezli Uygulamada Kör Nokta Nerede Oluşur?
Davranışçı yaklaşımın güçlü taraflarından biri,
gözlenebilir davranışı tanımlayabilmesi,
ölçebilmesi ve sistematik biçimde çalışabilmesidir.
Davranış dışarıdan şekillendirilebilir.
Tekrar ve pekiştirme öğrenmeyi destekleyebilir.
Ancak yalnızca dışarıdan görünen davranışa odaklandığımızda, çocuğun o davranışı neden gösterdiğini ve o sırada ne yaşadığını gözden kaçırabiliriz.
Ama davranışın değişmesi, çocuğun içsel olarak düzenlendiğini göstermez.
Uygulama bu ayrımı kaybettiğinde:
• Uyum → ilerleme,
• Sessizlik → başarı,
• İtaat → regülasyon
gibi okunmaya başlanabilir.
İşte bu yazının itirazı tam olarak burada başlıyor.
Asıl Soru: Hangi Çocuk, Hangi Yöntemden, Hangi Koşulda Yararlanabilir?
Burada mesele bir yöntemi bütünüyle kabul etmek ya da reddetmek değildir.
Asıl mesele, yöntemin çocuğa göre uyarlanıp uyarlanmadığıdır.
Çünkü aynı uygulama;
farklı duyusal profili,
farklı iletişim biçimi,
farklı gelişim düzeyi ve
farklı regülasyon kapasitesi olan iki çocukta
aynı sonucu doğurmayabilir.
Bu nedenle yalnızca:
“Bu yöntem işe yarıyor mu?”
diye sormak yetmez.
◉ Yöntemi Değerlendirirken Küçük Pusula
Şunları da sormak gerekir:
• Bu çocuk bu yöntemi nasıl deneyimliyor?
• Duyusal yükü artıyor mu?
• Çocuk kendisini düzenleyebiliyor mu, yoksa giderek daha mı zorlanıyor?
• İletişimi ve özne olma hâli güçleniyor mu?
• Öğrendiğini seansın dışında, günlük hayatında da kullanabiliyor mu?
• Ve belki en önemlisi: Bu yöntem çalışıyorsa, hangi bedelle çalışıyor?
Çünkü bir davranışın değişmesi ile
bir çocuğun iyi olması aynı şey değildir.
Duyusal ve Regülasyon Güçlüğü Belirgin Çocuklarda Ne Olabilir?
Özellikle duyusal aşırı duyarlılığı, yüksek uyarılmışlığı ve regülasyon güçlüğü belirgin bazı otizmli çocuklarda:
• yüksek ses, hız ve baskı daha kolay aşırı yük oluşturabilir
• yoğun ve tekrarlayan yönlendirme toparlanmayı zorlaştırabilir
• çocuğun taşıma kapasitesi aşıldığında davranışsal ya da bedensel stres belirtileri artabilir
Böyle olduğunda eğitim,
öğrenme fırsatı olmaktan çıkıp maruziyete;
gelişim,
dayanma çabasına dönüşebilir.
Türkiye’de Sistem Neden Bu Modeli Üretiyor?
Burada bireylerden çok sistemi konuşmak gerekir:
Rapor ve saat sistemi
• Devlet saat başına ödeme yapar.
• Nicelik, niteliğin önüne geçer.
RAM raporları “model” değil “saat” tarif eder.
• Nasıl bir eğitim uygulanacağı değil
• Ne kadar eğitim verileceği konuşulur.
Eğitim sisteminde regülasyon ve travma bilgisi standart bir ortak dil değildir.
•Sahada çok nitelikli öğretmenler ve terapistler vardır. Ancak duyusal işlemleme, otonom regülasyon, travma bilgisi, eş-regülasyon ve “sessizlik ≠ regülasyon” ayrımının bütün uygulayıcıların eğitiminde aynı derinlikte yer aldığını söylemek mümkün değildir.
Sonuçta çocuğun davranışı görülebilir; ama davranışı üreten beden gözden kaçabilir.
Aileler sessizleşmeyi ilerleme sanır.
• Çünkü başka bir dil öğretilmemiştir.
Sistem hızlı sonuç ister.
• Yavaşlama gerileme gibi görülür.
Uyarı Kutusu: Daha Fazla Seans Her Zaman Daha İyi Eğitim Değildir
Özel eğitim ve rehabilitasyon alanında sık duyulan bir cümle vardır:
Bu çocuk daha fazlasını kaldırır.
Biraz daha yoğunlaştıralım.
Ek seanslarla çok yol alırız.
Bu cümleler iyi niyetlidir.
Ama sinir sistemi açısından her zaman doğru değildir.
Sinir Sistemi Sayıyı Değil, Yükü Kaydeder
Çocuğun bedeni açısından belirleyici olan
yalnızca seans sayısı değildir.
Asıl önemli olan;
• ne kadar hız olduğu
• ne kadar baskı yaşandığı
• ne kadar düzeltildiği
• ne kadar beklenmeden yönlendirildiği
• ve seans sonrasında ne kadar toparlanabildiğidir.
Bu nedenle sorun seans sayısının kendisi değildir.
Sorun, çocuğun taşıma kapasitesini aşan
aynı hızın, aynı baskının ve aynı ilişki dilinin
daha yüksek dozda tekrarlanmasıdır.
Böyle bir durumda eklenen her seans,
öğrenme fırsatını artırmak yerine
çocuğun toplam stres ve maruziyet yükünü artırabilir.
Seans Yoğunluğu Arttığında Neye Bakmalıyız?
Birçok kurumda özel ücretli seanslar şu dille sunulur:
• Bu çocuk daha fazlasını kaldırır.
• Yoğunlaştırılmış program daha etkilidir.
• Ne kadar erken ve sık, o kadar iyi.
Ama çoğu zaman şuna bakılmaz:
• Çocuk regüle olabiliyor mu?
• Seanslar arası bedeni toparlanabiliyor mu?
• Alarm hiç kapanıyor mu?
Sonuçta olan şudur:
Aynı yük, daha kısa aralıklarla,
daha az toparlanma fırsatıyla
çocuğun bedenine bindirilir.
Bu noktada eğitim ile kronik maruziyet arasındaki sınır bulanıklaşmaya başlar.
“İyi Gidiyor” Sanılan Ama Bedensel Olarak Ağırlaşan Tablo
Yoğunluğu artmış programlar sonrasında
bazı çocuklarda şu değişiklikler gözlenebilir:
• Seans sırasında idare eder
• Evde taşma artar
• Uykuda bozulma başlar
• Vurma/kaçma/donma davranışları yoğunlaşır
• Duyusal hassasiyetler artar.
Bazen bu tablo,
“gelişimin bir parçası”
ya da “alışma süreci” olarak yorumlanabilir.
Oysa seans sonrası taşma, uyku bozulması, belirgin geri çekilme ya da bedensel stres belirtileri artıyorsa, çocuğun toplam yükünün yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Neden Bu Kadar Kolay Normalleşir?
Çünkü seans sayısını, hedef sayısını ve
görünen davranışı ölçmek kolaydır.
Güveni, regülasyonu, duyusal yükü ve
çocuğun içsel deneyimini değerlendirmek ise
daha fazla zaman ve dikkat gerektirir.
Bu yüzden:
• sessizlik ilerleme sanılabilir
• donma uyum gibi okunabilir
• hedef listesindeki başarı, çocuğun bedensel durumunun önüne geçebilir
Kolay ölçülen şey, bazen
önemli olan şeyin önüne geçer.
Küçük Ama Hayati Ayrım
Daha fazla seansın anlamlı olup olmadığını
yalnızca sayıya bakarak anlayamayız.
Üç şeye birlikte bakmak gerekir:
• Çocuk seans içindeki yükü taşıyabiliyor ve sonrasında toparlanabiliyor mu?
• Öğrendikleri günlük hayata taşınırken uyku, duyusal tolerans ve regülasyonu korunuyor mu?
• Yoğunluk arttıkça çocuğun işlevselliği ve iyi oluşu da gerçekten artıyor mu?
Daha fazla, ancak çocuk için gerçekten daha iyi olduğunda daha fazladır.
Hangi Çocuklarda Risk Daha Yüksek Olabilir?
Özellikle yüksek duyusal hassasiyeti, belirgin regülasyon güçlüğü, travmatik stres öyküsü ya da yoğun uyarılma altında donma, geri çekilme ve davranışla itiraz etme örüntüsü bulunan çocuklarda; hız, baskı ve yoğunluk daha dikkatli değerlendirilmelidir.
Taşıma kapasitesi aşıldığında iki örüntü özellikle dikkat çekebilir:
• Dışarı taşan çocuk: vurma, bağırma, kaçma, yoğun karşı koyma
• İçeri çekilen çocuk: sessizlik, aşırı uyum, geri çekilme
Bunlar tek olasılıklar değildir; ama her ikisi de çocuğun yükünü yeniden değerlendirmemiz gerektiğini gösterebilir.
En net ifadeyle:
Görünen davranışın değişmesi, tek başına
regülasyon ve güven oluştuğunu göstermez.
1-Davranış Merkezli Uygulamalar Neden Sahada Bu Kadar Çekici Kalıyor?
Bu modelin sahada bu kadar yaygın olmasının nedeni,
bilimsel olarak “en doğru” olması değildir.
Sahada çekici kalmasını açıklayabilecek en az dört neden vardır:
1- Hızlı ve görünür sonuç üretir
Gözlenebilir davranışa odaklanan uygulamalar
kısa sürede görünür değişiklikler üretebilir.
Oturma, bakma, yönergeye uyma ya da
belirli davranışların azalması kolayca fark edilir.
Bu görünür değişim, yetişkinin kaygısını da
hızlı biçimde azaltabilir.
Ama hızlı değişim, tek başına
güvenli ve kalıcı gelişim anlamına gelmez.
2-Kontrol hissi verir
Belirsizliği azaltır; yetişkine ne yapacağını bildiği ve
“bir şey yaptığı” hissini verir.
Ama bu kontrol, çocuğun iç hâli görülmeden kurulduğunda
bedeli onun bedenine yüklenebilir.
Yetişkin rahatlar,
çocuk taşır.
3- Hızlı umut vaat eder
Aileye görünür ve hızlı bir ilerleme ihtimali sunar.
Özellikle uzun süredir çözüm arayan bir ebeveyn için
bu vaat son derece güçlüdür.
Ama umut, çocuğun taşıma kapasitesinin önüne geçtiğinde;
daha fazlasını istemek, her zaman çocuk için
daha iyisini istemek anlamına gelmez.
4- Sisteme uygundur
Saat bazlı ödeme.
Standart program.
Aynı yöntem.
Aynı hız.
Sistem yavaşlamaz.
Sistem beklemez.
Çocuk ayarlanır.
Ve en kritik nokta şudur:
Bu model kötü niyetle savunulmaz.
İyi niyetle savunulur.
Ama iyi niyet,
çocuğun taşıdığı yükü ortadan kaldırmaz.
2-Etik ve Bilimsel Karşı Çerçeve
Davranış Değil, Sinir Sistemi Merkezli Yaklaşım
Bu noktada şunu netleştirmek gerekir:
Burada amaç bir yöntemi mahkûm etmek değil;
çocuğun hangi koşulda ne yaşadığını yeniden merkeze almaktır.
Şu soru sorulur: Hangi çocuk için, hangi koşulda, ne risklidir?
Bu yaklaşımın omurgası şudur:
• Regülasyon kapasitesi, öğrenmenin önemli zeminlerinden biridir.
• Güven, becerinin taşıyıcısıdır.
• Sessizlik ≠ düzenlenme
• İlişki, çocuğun nörofizyolojik durumunu etkileyen gelişimsel bir deneyimdir.
Yoğun uyarılmışlık altında
çocuğun dikkatini sürdürmesi,
esnek düşünmesi,
yeni bilgiyi işlemesi ve
öğrendiğini kullanması zorlaşabilir.
Bu yüzden regülasyon,
öğrenmenin alternatifi değildir;
öğrenmenin zeminlerinden biridir.
Alarm yükseldikçe,
güvenli ve esnek öğrenmenin
alanı daralır.
3- Aileler İçin Rehber: Benim Çocuğum İçin Ne Uygun Değil?
Kırmızı Bayraklar (7 işaret)
Seans sonrası taşma artıyorsa
Uyku bozuluyorsa
Donma/uyum artıyorsa
Evde öfke yükseliyorsa
Bedensel şikayet artıyorsa
Alışır dili çoğalıyorsa
Sessizlik başarı diye raporlanıyorsa
Bu işaretlerin hiçbiri tek başına
eğitimin zarar verdiğini kanıtlamaz;
ancak özellikle yeni başlamışsa veya
program yoğunluğu arttıkça belirginleşiyorsa
yeniden değerlendirme için neden oluşturur.
Bazı aileler şu soruyu sormakta bile zorlanabilir:
“Bu çocuğuma zarar veriyor olabilir mi?”
Çünkü uzmanı veya iyi niyetle önerilen bir yöntemi sorgulamak kolay değildir.
Ama iyilik adına yapılan şey de sorgulanabilir olmalıdır.
Bu bölüm teşhis koymaz.
Model seçmez.
Ama kırmızı bayrak dili öğretir.
Şu soruların sorulmasını ister:
• Seans sonrası çocukta ne artıyor, oraya bak.
• Sessizlik ilerleme değildir.
• Daha fazla seans, her zaman daha fazla gelişim değildir.
• Çocuğun işlevselliği, iletişimi ve iyi oluşu gerçekten artıyor mu; yoksa yalnızca görünen davranış mı azalıyor?
Bu sorular aileyi güçlendirir. Ama kimseyle kavga ettirmez.
4- Eğitmen / Terapist İçin Ayna Metni
Bu bölüm suçlama değildir.
Bu bir durma çağrısıdır.
Yargı yoktur.
Ama kaçış da yoktur.
Ana cümle şudur:
Bu çocuk “zor” olduğu için böyle davranıyor olmayabilir.
Davranışın altında, çocuğun taşıma kapasitesini aşan bir yük olup olmadığını da sormamız gerekir.
Bu soru rahatsız edebilir.
Ama bazen tam da bu rahatsızlık,
yöntemi yeniden düşünmek için
gereken alanı açar.
Çünkü bu cümle, kişiyi değil,
yöntemi sorgulatır.
Çünkü profesyonellik,
kullandığımız yöntemi savunabilmek kadar;
çocuk kötüleştiğinde o yöntemi sorgulayabilmeyi de gerektirir.
Bir sistemin başarısı, çocukların ona ne kadar iyi uyduğuyla değil;
sistemin çocukların farklılıklarına ne kadar uyum sağlayabildiğiyle ölçülmelidir.
Bu Eğitim Döngüsünün Sonunda Çocuğa Ne Olur?
Yanıt tek tip değildir.
Ama çocuğun taşıma kapasitesi
uzun süre aşıldığında
iki örüntü özellikle dikkat çekebilir.
Bazı çocuklar dışarı taşar.
Bağırma, vurma, kaçma, karşı koyma ve krizler artabilir.
Dışarıdan bakıldığında:
“Davranış problemi ağırlaştı.”
denir.
Oysa bazen ağırlaşan şey
yalnızca davranış değildir;
çocuğun taşıdığı yüktür.
Bazı çocuklar ise tersine içeri çekilir.
Daha sessiz, daha uyumlu, daha az talep eden bir hâle gelebilir.
Dışarıdan:
“Ne kadar güzel ilerledi.”
denir.
Ama sessizliğin altında
geri çekilme, tükenme ya da
vazgeçme olup olmadığını da
sormak gerekir.
Savaşan çocuklar “zor” diye işaretlenebilir.
Silikleşen çocuklar “başarılı” sanılabilir.
Oysa her iki durumda da yalnızca görünen davranışa bakmak,
çocuğun taşıdığı yükü kaçırmamıza neden olabilir.
Biri bağırır.
Diğeri susar.
Ama ikisini de anlamak için
davranışın arkasına bakmak gerekir.
Bu yazı şunu iddia etmiyor:
Kimse iyi niyetli değil.
Şunu söylüyor:
İyi niyet, tek başına koruyucu değildir.
Bir çocuğu eğitebilirsiniz.
Bir davranışı durdurabilirsiniz.
Ama kalıcı değişim için davranışın ötesinde güvene, ilişkiye ve çocuğun taşıyabileceği bir öğrenme ortamına ihtiyaç vardır.
Kapanış: Çözüme Değil, Önce Yüzleşmeye İhtiyacımız Var
Bu yazı bir yöntem tartışması değil;
bir çocuğun bedeniyle kurduğumuz ilişkinin vicdan testidir.
Bu yazıda çözüm sunmadık.
Bilerek sunmadık.
Çünkü çözümden önce
şu gerçekle yüzleşmek gerekiyor:
Biz bu çocuklara ne öğrettiğimizi değil,
onlara ne yaşattığımızı görmeden
hiçbir yöntem masum değildir.
Burada durmak gerekiyordu.
Şimdi durduk.
Bir sonraki yazıda, acele etmeden,
etikten sapmadan,
bedeni ve sinir sistemini merkeze alarak
şunu konuşacağız:
Peki başka bir yol mümkün mü?
Ama bu soruyu sorabilmek için önce,
bu yazıyı gerçekten duymak gerekiyordu.
⬛ Yazının Mührü
Bir çocuğu susturabilirsiniz.
Ama neden sustuğunu anlamadan buna iyileşme diyemezsiniz.
Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları
Bu yazının hazırlanmasında gelişimsel nörobilim, stres fizyolojisi, sinir sistemi regülasyonu, otizm araştırmaları, duyusal işlemleme, ilişkisel gelişim, davranış bilimleri, öz-belirleme, yaşam kalitesi ve çocukluk çağı stres/travma literatüründen yararlanılmıştır.
Bu metin bir akademik derleme değildir. Amaç, farklı disiplinlerde üretilmiş bilgileri; otizmli çocuğun davranışını yalnızca dışarıdan görünen ve değiştirilmesi gereken bir sonuç olarak değil, duyusal deneyim, beden, ilişki, gelişimsel öykü, iletişim, regülasyon kapasitesi ve sinir sistemiyle birlikte anlamaya çalışan bütüncül bir çerçevede bir araya getirmektir.
Aşağıdaki kaynakların tümü aynı türde veya aynı kanıt düzeyinde değildir. Hakemli bilimsel araştırmalar ve kurumsal bilim kaynaklarının yanında klinik modeller, gelişimsel kuramlar ve alanı anlamaya yardımcı olan eserler de bulunmaktadır. Bu nedenle her kaynak, taşıdığı kanıt düzeyine uygun biçimde kullanılmış; kuramsal veya tartışmalı yaklaşımlar kesinleşmiş bilimsel açıklamalar olarak sunulmamıştır.
Bu yazının amacı belirli bir terapi yaklaşımını bütünüyle reddetmek veya bütün uygulamaları aynı kategoriye yerleştirmek değildir. Temel soru şudur: Bir müdahale davranışı değiştirdiğinde, çocuğun iyi oluşunu, güvenini, özerkliğini ve günlük yaşama katılımını da gerçekten güçlendiriyor mu?
1. Gelişimsel nörobilim – deneyim – stres sistemleri
Bruce D. Perry
Çocuk psikiyatristi ve araştırmacıThe Boy Who Was Raised as a DogWhat Happened to You?
• Erken ve tekrar eden deneyimlerin gelişmekte olan beyin, stres yanıtları, regülasyon ve davranış örüntüleriyle ilişkisini nörogelişimsel ve klinik bir perspektiften ele alır.• Yazının davranıştan önce çocuğun mevcut durumuna, gelişimsel öyküsüne, taşıdığı yüke ve ilişki içinde ne yaşadığına bakma yönündeki temel düşünsel kaynaklarından biridir.
Bruce S. McEwen
Nöroendokrinolog ve stres araştırmacısıAllostasis / Allostatic Load araştırmaları
• Organizmanın değişen koşullara uyum sağlama süreçlerini ve tekrar eden ya da uzun süreli stresin zaman içinde oluşturabileceği fizyolojik yükü açıklayan temel bilimsel çerçevelerden birini geliştirmiştir.• Yazıdaki çocuğun taşıyabileceği yük ile maruz kaldığı yük arasındaki denge, tekrar eden stres ve yoğunluğun yalnızca saat veya seans sayısıyla değerlendirilemeyeceği düşüncesinin biyolojik arka planına katkı sağlar.
Robert M. Sapolsky
Nöroendokrinolog ve araştırmacıWhy Zebras Don’t Get Ulcers
• Akut ve kronik stres yanıtlarının fizyolojisini; kısa süreli uyumsal stres ile uzun süreli veya tekrar eden stres aktivasyonunun olası maliyetlerini ele alır.• Yazıdaki yoğun stres altında dikkat, bilişsel esneklik ve öğrenme süreçlerinin etkilenebileceği; dolayısıyla “daha fazla eğitim” ile “daha fazla öğrenme”nin her zaman aynı şey olmadığı düşüncesine biyolojik bir arka plan sağlar.
2. Güven – tehdit – otonom sinir sistemi
Stephen W. Porges
Psikolog ve sinirbilim araştırmacısıThe Polyvagal TheoryThe Pocket Guide to the Polyvagal Theory
• Polyvagal Teori ve nörosepsiyon kavramı üzerinden güven ve tehlike ipuçları, sosyal etkileşim ve otonom durumlar arasındaki ilişkileri açıklamaya çalışan kuramsal bir perspektif sunar.• Yazıdaki kelimelerin yanında ses tonu, yüz ifadesi, tempo, yakınlık ve ilişkisel bağlamın da çocuğun deneyimini etkileyebileceği düşüncesinin güven–tehdit boyutunu ele almaya yardımcı olur.
Not: Polyvagal Teori’nin bazı anatomik, evrimsel ve fizyolojik iddiaları bilimsel literatürde tartışılmaktadır. Bu nedenle burada kesinleşmiş bir nörobiyolojik açıklama olarak değil, yardımcı bir kuramsal çerçeve olarak kullanılmaktadır.
3. Otizm – duyusal işlemleme – beden
A. Jean Ayres
Ergoterapist, psikolog ve duyusal bütünleme yaklaşımının öncüsüSensory Integration and the Child
• Duyusal bilgilerin işlenmesi ve bütünleştirilmesindeki bireysel farklılıkların hareket, katılım, davranış ve günlük işlevlerle ilişkisini anlamaya yönelik öncü bir çerçeve geliştirmiştir.• Yazıdaki çocuğun davranışından önce duyusal çevrenin onun için ne kadar taşınabilir olduğuna bakılması gerektiği düşüncesinin önemli tarihsel ve klinik kaynaklarından biridir.
Not: Ayres’in özgün nörobiyolojik açıklamaları kendi döneminin bilimsel bilgisi içinde geliştirilmiştir. Günümüzde duyusal işlemleme ve Ayres Sensory Integration yaklaşımı daha yeni nörobilimsel ve klinik araştırmalarla ayrıca değerlendirilmektedir.
Roseann C. Schaaf ve çalışma arkadaşları
Ergoterapi ve duyusal bütünleme araştırmacılarıAyres Sensory Integration üzerine klinik çalışmalar ve sistematik derlemeler
• Otizmli çocuklarda Ayres Sensory Integration yaklaşımını günlük işlev, katılım ve bireyselleştirilmiş hedefler açısından inceleyen araştırma hattına katkıda bulunmuşlardır.• Yazıdaki müdahalenin yalnızca görünür davranış değişikliğiyle değil, çocuğun günlük yaşamda işlevi ve katılımıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği düşüncesine araştırma temelli bir zemin sağlar.
Ayelet Ben-Sasson ve çalışma arkadaşları
Ergoterapi ve otizm araştırmacılarıOtizmde duyusal reaktivite / duyusal modülasyon araştırmaları
• Meta-analiz ve sonraki çalışmalar, otizmde duyusal aşırı tepki, düşük tepki ve duyusal arayış gibi özelliklerin yaygın olmakla birlikte kişiden kişiye önemli ölçüde değişebildiğini göstermektedir.• Yazıdaki “otizmli çocukların sinir sistemi aynıdır” gibi bir genellemeden kaçınarak, çocuğun bireysel duyusal profilinin ve taşıma kapasitesinin değerlendirilmesi yaklaşımını destekler.
Shulamite A. Green ve çalışma arkadaşları
Psikolog ve otizm araştırmacılarıOtizmde duyusal aşırı duyarlılık, kaygı ve sinirsel yanıt araştırmaları
• Otizmli çocuklarda duyusal aşırı tepki, kaygı ve duyusal uyaranlara verilen davranışsal ve sinirsel yanıtlar arasındaki ilişkileri inceleyen önemli bir araştırma hattı oluşturmuşlardır.• Yazıdaki ışık, ses, dokunma, kalabalık veya tekrar eden taleplerin bazı çocuklar için yalnızca “rahatsız edici” değil, davranışı ve regülasyonu etkileyebilecek ciddi bir yük hâline gelebileceği düşüncesinin bilimsel zeminine katkı sağlar.
4. Otizmi içeriden anlamak – iletişim – farklılık
Barry M. Prizant
Konuşma-dil patologu ve otizm alanı araştırmacısıUniquely Human: A Different Way of Seeing Autism
• Otistik davranışları yalnızca ortadan kaldırılması gereken belirtiler olarak değil; iletişim, regülasyon, başa çıkma ve kişinin çevresiyle kurduğu ilişkinin parçaları olarak anlamaya çalışan gelişimsel bir perspektif sunar.• Yazının “Bu davranışı nasıl durdururuz?” sorusundan önce “Bu davranış bize ne anlatıyor?” sorusunu sorma ve çocuğu tanısının ya da hedef davranışlarının ötesinde görme çizgisiyle doğrudan ilişkilidir.
Otistik bireylerin öz-anlatıları ve nöroçeşitlilik literatürü
• Otistik bireylerin eğitim, terapi, duyusal çevre, maskeleme, uyum baskısı, özerklik ve kendi ihtiyaçlarını ifade etme deneyimleri; dışarıdan “başarı” olarak görülen bazı değişimlerin kişi tarafından aynı biçimde deneyimlenmeyebileceğini göstermesi açısından önemlidir.• Yazıdaki “Çocuk gerçekten daha mı iyi, yoksa yalnızca daha mı kolay yönetiliyor?” sorusunun yalnızca yetişkin gözlemiyle değil, mümkün olduğunda otistik bireyin kendi deneyimi ve öz-bildirimiyle de değerlendirilmesi gerektiği yaklaşımını destekler.
Not: Bireysel öz-anlatılar tek başına bütün otistik bireylere genellenebilecek bilimsel kanıt değildir. Burada, araştırma bulgularının yanında otistik bireylerin öznel deneyimlerinin de gözden kaçırılmaması gerektiğini göstermek amacıyla kullanılmaktadır.
5. Davranış – stres – regülasyon
Mona Delahooke
Klinik psikologBeyond Behaviors: Using Brain Science and Compassion to Understand and Solve Children’s Behavioral Challenges
• Çocuk davranışlarını yalnızca düzeltilmesi gereken dışsal problemler olarak değil; fizyolojik durum, stres, gelişimsel kapasite, duyusal ihtiyaçlar ve bireysel farklılıklarla birlikte değerlendiren klinik bir yaklaşım sunar.• Yazıdaki “davranışın azalması tek başına iyi oluşun kanıtı değildir” ve çocuğun davranışından önce bedeninin ve regülasyon kapasitesinin değerlendirilmesi gerektiği düşünceleriyle yakından ilişkilidir.
Stuart Shanker
Araştırmacı ve Self-Reg yaklaşımının geliştiricisiSelf-Reg
• Davranışı yalnızca irade, motivasyon veya özdenetim üzerinden değil; stres yükü, enerji kullanımı ve regülasyon kapasitesi üzerinden değerlendiren bir yaklaşım sunar.• Yazıdaki yoğunluğun, talebin ve seans sayısının çocuğun taşıma ve toparlanma kapasitesinden bağımsız değerlendirilemeyeceği düşüncesine klinik bir çerçeve sağlar.
Ross W. Greene
Klinik psikologThe Explosive ChildRaising Human Beings
• Zorlayıcı davranışları yalnızca isteksizlik veya itaatsizlik üzerinden değil, gelişmekte olan beceriler ve çözülmemiş problemler üzerinden değerlendiren Collaborative & Proactive Solutions (CPS) yaklaşımını geliştirmiştir.• Yazının çocuğu kontrol edilmesi gereken bir davranış toplamına dönüştürmek yerine, hangi koşullarda ve neden zorlandığını araştırma yaklaşımına katkı sağlar.
6. Özerklik – öz-belirleme – yaşam kalitesi
Öz-belirleme ve otizm araştırmaları
• Güncel çalışmalar, otistik bireylerde seçim yapma, kendi hedeflerine katılma, öz-savunuculuk ve öz-belirleme gibi alanların desteklenmesinin yalnızca “bağımsız görev yapabilme” anlayışından daha geniş bir gelişim hedefi sunduğunu göstermektedir.• Yazıdaki “Söyleneni tek başına yapabilen bir çocuk yetiştirmek ile kendi hayatında söz sahibi olabilen bir insan yetiştirmek aynı şey değildir” düşüncesinin araştırma temelli karşılığını oluşturur.
Yaşam kalitesi yaklaşımı
• Otizm alanında müdahale başarısının yalnızca semptom, hedef davranış veya beceri kazanımı üzerinden değil; iyi oluş, günlük yaşama katılım, ilişkiler, özerklik ve yaşam kalitesi gibi daha geniş sonuçlar üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini savunan önemli bir araştırma hattı bulunmaktadır.• Yazının “Sonuç ölçülür; ama o sonuca ulaşırken çocuğun ne yaşadığı çoğu zaman ölçülmez” eleştirisini daha geniş bir sonuç değerlendirme perspektifine yerleştirir.
7. Travmatik stres – beden – çocuk deneyimi
Bessel van der Kolk
Psikiyatrist ve travma araştırmacısıThe Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma
• Travmatik stresin yalnızca düşünce ve anılarla değil, bedensel, fizyolojik ve duygusal süreçlerle de ilişkili olabileceğini klinik bir çerçevede ele alır.• Yazıdaki tekrar eden tehdit veya yoğun stres deneyimlerinin yalnızca görünür davranış üzerinden değerlendirilemeyeceği düşüncesine yardımcı bir klinik perspektif sağlar.
Bu kaynak, otizmi travmayla açıklamak veya otistik davranışları otomatik olarak travma belirtisi kabul etmek için kullanılmamaktadır. Otizm nörogelişimsel bir durumdur; travmatik stres ise otistik bireylerde de diğer insanlarda olduğu gibi ayrıca ortaya çıkabilecek bir deneyimdir.
8. Seçilmiş hakemli araştırmalar
Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B. & Gal, E. (2009). A Meta-Analysis of Sensory Modulation Symptoms in Individuals with Autism Spectrum Disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39, 1–11.
• Otizmde duyusal belirtilerin yaygınlığını ve heterojenliğini gösteren temel meta-analizlerden biridir.
Ben-Sasson, A., Gal, E., Fluss, R., Katz-Zetler, N. & Cermak, S. A. (2019). Update of a Meta-analysis of Sensory Symptoms in ASD: A New Decade of Research. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49, 4974–4996.
• Otizmde duyusal özelliklere ilişkin sonraki on yıllık araştırmaları bir araya getirerek duyusal reaktivitenin önemini ve bireysel farklılıkları destekleyen güncellenmiş bir meta-analiz sunar.
Green, S. A. & Ben-Sasson, A. (2010). Anxiety Disorders and Sensory Over-Responsivity in Children with Autism Spectrum Disorders: Is There a Causal Relationship? Journal of Autism and Developmental Disorders, 40, 1495–1504.
• Duyusal aşırı tepki ile kaygı arasındaki ilişkinin basit ve tek yönlü bir nedensellikle açıklanamayacağını tartışması açısından, yazının tek nedenli açıklamalardan kaçınma çizgisiyle uyumludur.
Schaaf, R. C., Dumont, R. L., Arbesman, M. & May-Benson, T. A. (2018). Efficacy of Occupational Therapy Using Ayres Sensory Integration®: A Systematic Review. American Journal of Occupational Therapy, 72(1).
• Ayres Sensory Integration uygulamalarını özellikle işlev ve günlük yaşama katılım sonuçları üzerinden değerlendiren sistematik derlemelerden biridir.
Schoen, S. A., Lane, S. J., Mailloux, Z., May-Benson, T., Parham, L. D., Smith Roley, S. & Schaaf, R. C. (2019). A Systematic Review of Ayres Sensory Integration Intervention for Children with Autism. Autism Research, 12(1), 6–19.
• ASI yaklaşımının kanıt durumunu belirli kalite ölçütleriyle değerlendiren ve müdahalelerin adından çok nasıl uygulandığının ve hangi sonuçlarla değerlendirildiğinin önemini gösteren sistematik bir derlemedir.
Patten, K. ve ark. (2023). Interventions That Foster Self-Determination in Autistic Individuals (2013–2021). American Journal of Occupational Therapy, 77(Suppl 1).
• Otistik bireylerde öz-belirlemeyi destekleyen müdahalelere ilişkin kanıtları özetleyerek özerklik ve kişinin kendi yaşamında söz sahibi olması hedeflerinin müdahale sonuçları içinde değerlendirilmesine katkı sağlar.
9. Bilimsel ve kurumsal kaynaklar
Harvard Center on the Developing Child — Gelişen beyin ve biyolojik sistemler, stres yanıtları, destekleyici ilişkiler ve gelişimsel çevrenin etkileri üzerine araştırma temelli kaynaklar.
National Child Traumatic Stress Network (NCTSN) — Çocukluk çağı travmatik stresinin duygu, davranış, ilişki ve gelişim üzerindeki olası etkilerine ilişkin araştırma temelli klinik kaynaklar.
ZERO TO THREE — Erken gelişim, sosyal-duygusal gelişim, bakım veren–çocuk ilişkileri ve birlikte düzenlenme üzerine araştırma temelli kaynaklar.
Neurosequential Network / Neurosequential Model — Bruce Perry’nin çalışmalarından gelişen; çocuğun gelişimsel öyküsü, mevcut regülasyon kapasitesi ve işlevini birlikte değerlendirmeye yönelik klinik ve eğitimsel çerçeve.
Yorumlar