25) Görünen Davranış, Görünmeyen Gün

 Evde gördüğün şey günün raporudur

Bazı aileler şu cümleyi kurar:

“Okulda hiçbir şey yokmuş. Ama eve gelince bambaşka oluyor.”

Öğretmen şaşkındır.

Aile yorgundur.

Çocuk ise çoğu zaman anlatamaz.

Ve çoğu evde aynı sonuç çıkar:

“Demek ki sorun evde.”

Bu yorum anlaşılırdır.

Ama çoğu zaman doğru değildir.

Çünkü bazı çocuklar tek bir hayat yaşamaz.

İki ayrı sinir sistemi ritminde yaşar.

Biri dış dünyaya ait.

Biri eve ait.

Dışarıda başka bir tempo.

Evde başka bir tempo.

Ve bazen bu iki ritim, aynı çocuğu

bize iki farklı çocukmuş gibi gösterebilir.

Bazen akşam değişen çocuk değildir.

Gün boyu tutulan çocuktur.

Ve belki ilk yanılgımız burada başlar.

Davranış eve gelir.

Ama hikâyesi eve ait olmayabilir.

Biz akşamı görürüz.

Bardağın fırlatıldığı anı. Bağırmayı. Ağlamayı. Vurmayı. Kapanmayı.

Sonra o birkaç dakikaya bakıp bütün çocuk hakkında karar veririz.

Oysa görmediğimiz saatler vardır.

Beklediği. Dayandığı. Kendini tuttuğu. Anlamaya çalıştığı. Gürültüyü taşıdığı. Yanlış yapmamaya çalıştığı.

Biz davranışın birkaç dakikasını görürüz.

Çocuk bazen o davranışa gelene kadar bütün günü taşımıştır.

Aynı Çocuk, İki Ayrı Profil

Sabah evden çıkan çocuk ile akşam eve gelen çocuk,

nörolojik olarak aynı durumda olmak zorunda değildir.

Gün boyunca çocuk yalnızca davranış üretmez.

Bedeni sürekli ayar yapar.

Sandalyede otururken yalnızca oturmaz;

bazen kendini de tutar.

Gürültüyü yalnızca duymaz;

ona dayanmak için de enerji harcar.

Yanlış yapmamaya çalışırken yalnızca düşünmez;

çevreyi,

insanları

ve kendi tepkisini de sürekli ayarlıyor olabilir.

Gün boyunca bekler.

Geçiş yapar.

İnsanları okur.

Ne zaman konuşacağını ayarlar.

Bazen hareket etme ihtiyacını bastırır.

Bazen anlamadığı yerde belli etmemeye çalışır.

Bunların ne kadarının yaşandığını dışarıdan her zaman göremeyiz.

Çünkü çaba görünmeyebilir.

Bedeli daha sonra görünür.

Bu yüzden bazı çocuklar okuldan çıktığında yorgun görünmez.

Ama eve geldiklerinde artık aynı kapasiteye sahip olmayabilirler.

Bazı akşamlar mesele davranış değil, kalan kapasitedir.

Çocuk akşam kontrolünü kaybetmiş olabilir.

Ama yalnızca kaybettiği kontrolü görürsek, onu saatlerce sürdürebilmek için ödediği bedeli kaçırırız.

Ve bazı akşamlar çocuk değil, gün çöker.

Çünkü bazen soru:

“Neden bunu yaptı?”

değildir.

Daha önce sorulması gereken soru şudur:

“Bunu yapmamak için gün boyunca ne kadar şey yaptı?”

Ve bazen akşam çöken çocuk değildir.

Gün boyunca sürdürülen şeydir.

Okulda:

• daha az hareket eder

• kurallara daha çok uyar

• daha sessizdir

• öğretmeni zorlamaz

• hatta bazen “çok uyumlu” görünür

Evde:

• taşar

• sinirlenir

• ağlar

• vurur

• kapanır

• hiçbir şey yapmak istemez

Bu tablo çoğu zaman şöyle yorumlanır:

“Demek ki kendini tutabiliyor. O zaman evde yapmamayı seçiyor.”

Oysa bu fark bize başka bir soru sordurmalıdır:

“Bu çocuk okulda iyi olduğu için mi böyle görünüyor,

yoksa iyi görünmek için çok fazla şey mi harcıyor?”

Çünkü sistem çoğu zaman çocuğun ne kadar zorlandığını değil,

ne kadar az zorladığını kaydeder.

Derste oturdu mu? Evet.

Görevi yaptı mı? Evet.

Kurala uydu mu? Evet.

Kriz çıktı mı? Hayır.

Dosyada gün başarılı görünür.

Ama çocuğun o başarı için kendinden ne kadar harcadığına ayrılmış bir kutu yoktur.

Ve bazen günün en ağır kısmı tam da budur:

Çocuk iyi görünmeyi başarır. Biz de iyi olduğunu sanırız.

Okulda İyi Görünmenin Bedeli

Okul birçok çocuk için öğrenme alanından önce bir hesaplama alanıdır.

Çocuk sürekli şunları hesaplar:

• Ne zaman konuşacağım?

• Çok mu baktım?

• Sıra bana gelir mi?

• Ses çok mu yüksek?

• Doğru mu yaptım?

• Öğretmen kızdı mı?

• Yanlış mı anladım?

Bu hesaplama dışarıdan görünmez.

Ama sinir sistemi için çok pahalı olabilir.

Çünkü çocuk yalnızca dersi takip etmiyor olabilir.

Aynı anda ortamı,

insanları,

sesleri,

kuralları,

kendi bedenini

ve vereceği cevabı da takip ediyor olabilir.

Dışarıdan yalnızca:

“Ne kadar sakin.”

görünür.

İçeride ise bütün gün:

“Bir hata yapmadan nasıl devam ederim?”

hesabı dönüyor olabilir.

Bu yüzden bazı çocuklar okulda çok az zorlanma gösterir.

Ama görünür zorlanmanın azlığı, içeride taşınan yükün de az olduğunu göstermez.

Bazıları regüle olmuş gibi görünürken,aslında bütün enerjisini organize kalmaya harcıyor olabilir.

Çünkü regülasyon içeride hissedilir,

organizasyon dışarıda görünür.

Bu yüzden öğretmen sakinliği, ebeveyn bedeli görür.

Aynı davranış iki yerde farklı anlam taşır.

Okulda sakin görünen çocuk

her zaman rahat değildir.

Bazen yalnızca kontrollüdür.

Kurala uyuyor olabilir.

Sırasında oturuyor olabilir.

Görevini yapıyor olabilir.

Ama bunların hiçbiri bize içeride

ne kadar zorlandığını tek başına söylemez.

Rahatlayan çocuk öğrenmeye daha kolay erişebilir.

İdare etmeye çalışan çocuk ise bazen

yalnızca günü tamamlamaya çalışır.

Ve dışarıdan ikisi aynı görünebilir.

Öğretmen çoğu zaman uyumu görür, bedeli akşam görürüz.

Eve Dönüş: Gecikmiş Boşalma

Bazı çocuklar eve girer girmez değişir.

Bazılarıysa bir süre daha dayanır.

Çünkü okulda tutulan şey,

evde artık tutulamayabilir.

Bu yüzden aile:

“Okulda yapmıyor, evde yapıyor.”

der.

Ama bazen daha doğru cümle şudur:

“Okulda tutuyor, evde bırakıyor.”

Bu her zaman “seçim” değildir.

Bazı çocuklarda gün boyu sürdürülen kontrol,

evde artık sürdürülemeyebilir.

Ve evde gördüğümüz zorlanma,

her zaman evde başlamış olmak zorunda değildir.

Ama bu tek açıklama da değildir.

Yorgunluk.

Açlık.

Duyusal yük.

Sosyal talepler.

Geçişler.

Uyku.

Ağrı.

Günün toplam yükü.

Hepsi tabloya katılabilir.

Bu yüzden soru yalnızca:

“Evde neden böyle?”

değildir.

Bazen:

“Bugün buraya gelene kadar ne taşıdı?”

Maskeleme: Uyum Değil, Yönetim Stratejisi

Bazı çocuklar okulda zorlanmaz gibi görünür.

Ama bu, zorlanmadıkları anlamına gelmez.

Bazıları zamanla zorlanmayı göstermemeyi öğrenir.

Buna maskeleme denir.

Maskeleme yalnızca taklit etmek değildir.

Otistik özellikleri gizleme, bastırma ya da sosyal çevrenin beklentilerine uyum sağlamak için kullanılan farklı stratejileri kapsayabilir.

Ve bazı çocuklarda bunu uzun süre sürdürebilmek,önemli bir bilişsel, duygusal ve bedensel yükle ilişkili olabilir.

Çocuk şunları yapar:

• hareket etme ihtiyacını bastırır

• anlamadığı halde anlamış gibi yapar

• yorulduğunu fark etmezden gelir

• gürültüyü yok saymaya çalışır

• duygusunu ertelemeyi öğrenir

• soru sormamayı tercih eder

• yanlış yapmamaya odaklanır

Dışarıdan bakıldığında bu çocuk “uyumlu” görünür.

Ama bazı çocuklarda bu görünümün arkasında sürekli kendini izlemek, bastırmak ve ayarlamak vardır.

Dışarıdan uyum görünür.

İçeride ise sürekli fren yapmak gerekebilir.

“Demek ki isterse yapabiliyor.”

Belki yapabiliyor.

Ama asıl soru bu değildir.

Bunu yapabilmek ona neye mal oluyor?

Çünkü dışarıdan yalnızca ilerlemeyi görürüz.

Çocuk oturmuştur. Yapmıştır. Dayanmıştır. Tamamlamıştır.

Ama ilerliyor görünmek, zorlanmadan ilerlemek değildir.

Bazen çocuk aynı anda hem ilerlemeye hem de kendisini tutmaya çalışır.

Biz gidilen mesafeyi ölçeriz.

Çocuk o mesafenin maliyetini taşır.

Bu yüzden şu cümle yanıltıcıdır:

“Demek ki isterse yapabiliyor.”

Aynı davranışın farklı ortamlarda farklı bir maliyeti olabilir.

Çocuk okulda kendisini daha fazla izliyor, bastırıyor ya da çevrenin beklentilerine daha yoğun biçimde uyum sağlamaya çalışıyor olabilir.

Bunu yapabiliyor olması, bunu aynı bedelle sürdürebileceği anlamına gelmez.

Ve bir çocuk yalnızca belirli bir ortamdan sonra yoğun biçimde zorlanıyorsa, yalnızca davranışına değil, o ortamda ne kadar yük taşıdığına da bakmak gerekir.

Uyum her zaman beceri değildir. Bazen maliyettir.

Bazen dayanabilmenin son yoludur.

Ve burada çok rahatsız edici bir ihtimal vardır.

Bazen çocuğun en başarılı günü,kendisinden en fazla uzaklaştığı gün olabilir.

Dışarıdan:

“Harikaydı.”

“Hiç sorun çıkarmadı.”

“Bütün gün çok uyumluydu.”

denir.

Ama akşam aynı çocuk konuşmak istemez, kimseye tahammül edemez, kapanır ya da taşar.

O zaman başarıyı yeniden tanımlamak gerekir:

Bir çocuk bütün gün bekleneni yaptıysa ama akşam kendisine ulaşamayacak kadar tükendiyse, o gün kimin için başarılıydı?

Nörolojik Borç: Gün Boyu Biriken Yük

Burada “nörolojik borç” derken klinik bir tanıdan söz etmiyorum.

Gün içinde harcanan ama toparlanmaya fırsat bulunamayan yükü anlatıyorum.

Okulda geçen saatler yalnızca zaman değildir; birikimdir.

Gün içinde bastırılan hareketler, ertelenen tepkiler, sürekli anlamaya çalışma çabası ve çevreye uyum sağlama gereksinimi,

bazı çocuklarda gün boyunca biriken bir yükün parçaları olabilir.

Çocuk okuldayken bu yükü azaltacak kadar dinlenme, hareket, geri çekilme ya da düzenlenme fırsatı bulamayabilir.

Ve bazen akşam gördüğümüz şey, gün içinde taşınmış bu yükün artık sürdürülememesidir.

İki Hız, Tek Çocuk

Dışarıdan görünen:

Okul sakin → ev sorunlu

Ama bazen altta olan:

Okulda yüksek kontrol → evde kontrolün sürdürülememesi

Yani çocuk iki farklı yerde,

aynı miktarda yük taşımıyor olabilir.

Okulda kendini daha fazla tutabilir.

Evde bunu sürdürmek zorlaşabilir.

Bu yüzden bir ortamda gördüğümüz çocuk,

diğer ortamda gördüğümüz çocuğu geçersiz kılmaz.

İkisi de aynı çocuğun gerçeğidir.

Neden En Çok Anne-Babaya Olur?

Bu soru ebeveynleri en çok yaralayan sorudur:

“Neden sadece bana yapıyor?”

Birçok ebeveynin içinde sessiz bir soru vardır:

“Beni mi zorluyor?”

Oysa çoğu ebeveyn burada yalnız yorulmaz; kırılır.

O an çocukla değil, kendisiyle kalır.

Bazı çocuklar,

kendilerini daha az tutmak zorunda hissettikleri yerde

daha fazla çözülür.

Bu yer bazen evdir.

Bazen anne.

Bazen baba.

Bazen başka bir güvenilen yetişkin.

Ama bunu romantikleştirmemek gerekir.

“Bana yapıyor çünkü bana güveniyor.”

her çocuk için doğru bir açıklama değildir.

Yorgunluk,

geçiş,

duyusal yük,

okul talepleri,

evdeki ilişki

ve başka etkenler de tabloya katılabilir.

Yine de ebeveynin yaşadığı kırılma gerçektir.

Çünkü gün boyu herkese yeten çocuk,

akşam yalnızca ona tükenebilir.

Ve bunu taşımak kolay değildir.

Çünkü ebeveyn yalnızca davranışla karşılaşmaz.

Görmediği günün faturasıyla da karşılaşır.

Ama faturanın üzerinde gün boyunca ne yaşandığı yazmaz.

Yalnızca akşam vardır.

Bu yüzden anne-baba bazen kendisini suçlar:

“Ben neyi yanlış yaptım?”

Oysa bazı akşamlarda daha doğru soru şudur:

“Bu çocuk bana gelene kadar ne kadar şey taşıdı?”

Çünkü davranışın gerçekleştiği kişi, davranışın bütün nedenlerinin bulunduğu kişi değildir.

Fakat önemli bir uyarı:

Kritik Ayrım

Her akşam patlayan çocuk “nazlı” değildir

Her akşam çöken çocuk “tembel” değildir

Bazı çocuklar gün boyunca ihtiyaçlarını, tepkilerini ya da zorlanmalarını ertelemek zorunda kalabilir.

Ve ertelenmiş olmak, yükün ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Bazen sorun davranışın ortaya çıkması değildir.

Davranışın gün boyu ortaya çıkamamasıdır.

Akşam gördüğünüz şey sorunun başladığı yer değil, saklandığı yerin sonudur.

Çünkü bazen sistem çocuğun iyi olduğu zamanı değil,

zorlanmasını görünür kılmadığı zamanı ödüllendirir.

Sessiz kaldı. Dayandı. İtiraz etmedi. Görevi tamamladı.

Gün başarılı.

Ve böylece çok tuhaf bir şey olur:

Çocuğun zorlanmasını en iyi saklayabildiği gün, yetişkinlerin gözünde en iyi günü olabilir.

Ve biz buna:

“İlerleme.”

demiş olabiliriz.

Ve işte yetişkin dünyasının en kolay yanıldığı yer burasıdır.

Çocuk okulda bağırmadıysa:

İyi gün.

İtiraz etmediyse:

İyi gün.

Kendini tuttuysa:

İyi gün.

Sonra eve gelir.

Dağılır.

Ve biz:

“Akşama kadar hiçbir şeyi yoktu.”

deriz.

Belki vardı.

Yalnızca bize görünmüyordu.

Çünkü bazen çocuğun dayanabildiği zamanı,

iyi olduğu zaman sanırız.

Davranış Durduğunda Yük de Biter mi?

Bazı çocuklar eve geldiğinde taşar.

Bazıları geri çekilir.

Bazıları hareket arar.

Bazıları hiçbir şey yapmak istemez.

Bazılarıysa dışarıdan hâlâ sakin görünür.

Çünkü yükün görünme biçimi her çocukta aynı değildir.

Bir çocuk bağırabilir.

Bir diğeri susabilir.

Biri hareket eder.

Diğeri bir köşeye çekilir.

Ama sessizlik de bize çocuğun ne kadar toparlandığını tek başına söylemez.

Bazen gün boyunca sürdürülen kontrol azalır.

Bastırılmış ya da ertelenmiş ihtiyaçlar daha görünür hâle gelir.

Ve yetişkinin:

“Davranış arttı.”

dediği yerde, bazen çocuğun taşıdığı yük görünmeye başlar.

Ama başka bir yanılgı daha vardır.

Çocuk sakinleşir.

Ağlama durur.

Bağırma biter.

Ev sessizleşir.

Ve biz yükün de bittiğini sanırız.

Oysa davranışın durması, toparlanmanın tamamlandığını göstermez.

Yorgunluk sürebilir.

Duyusal yük sürebilir.

Günün toplam maliyeti hâlâ taşınıyor olabilir.

Bu yüzden akşam yalnızca:

“Kriz geçti mi?”

diye bakmak yetmez.

Bazen daha önemli soru şudur:

“Çocuk gerçekten toparlandı mı?”

ABirden Olmadı

Sonra küçük bir şey olur.

Yanlış bir cümle.

Küçük bir istek.

Basit bir soru.

Ve çocuk aniden değişir.

Ebeveyn:

“Hiçbir şey yoktu, birden oldu.”

der.

Belki gerçekten son tetikleyici küçüktür.

Ama tetikleyen şeyle,

taşınan yük aynı şey değildir.

Bazı çocuklar zorlayıcı bir ortamda kendilerini tutmayı bir süre daha sürdürebilir.

Daha tanıdık, daha az talep içeren ya da daha güvenli hissettikleri bir yere geçtiklerinde, ertelenmiş ihtiyaçları ve zorlanmaları daha görünür hâle gelebilir.

Ama bu, evdeki her yoğun davranışın güven göstergesi olduğu anlamına gelmez.

Çünkü geçişin kendisi de zorlayıcı olabilir.

Yorgunluk.

Açlık.

Ağrı.

Duyusal yük.

Yeni talepler.

Hepsi o küçük anın içine katılabilir.

Bu yüzden bazen:

“Birden oldu.”

dediğimiz şey,

yalnızca birden görünür olmuştur.

Evde Yapılan En Büyük İyi Niyetli Hata

Çocuk okuldan sonra normale dönsün diye günü konuşarak kapatmaya çalışmak.

“Bugün ne yaptın?”

“Niye böyle davrandın?”

“Bir şey mi oldu?”

“Arkadaşınla mı kavga ettin?”

Bu sorular mantıklıdır.

Hatta çoğu zaman sevginin içinden gelir.

Anne merak eder.

Baba anlamak ister.

Ama iyi niyetli bir soru, yanlış zamanda yeni bir yüke dönüşebilir.

Çünkü yoğun zorlanmanın hemen ardından bazı çocuklar için düşünmek, anlatmak ve yaşadığını sıraya koymak daha zor olabilir.

Çocuk belki konuşmak istemiyordur.

Belki konuşamıyordur.

Belki henüz ne yaşadığını kendisi de anlamlandıramıyordur.

Yetişkin ise sorar.

Bir daha sorar.

Bir cevap bekler.

Ve çocuk, okulda bitirdiğini sandığı taleplerin evde de sürdüğünü hissedebilir.

Bazen ikinci taşma tam burada gelir.

Çünkü çocuk yalnızca anlatmakta zorlanmıyordur.

Henüz toparlanmaya da fırsat bulamamıştır.

Bu yüzden bazen yapılacak ilk şey soru sormak değildir.

Soruyu biraz bekletebilmektir.

Düzenleme Nerede Başlar?

Bazı çocuklar eve geldiğinde önce konuşmaz.

Yere uzanır.

Yastıklara gömülür.

Bir köşeye çekilir.

Sarılmak ister.

Yalnız kalmak ister.

Hareket eder.

Aynı şeyleri tekrarlar.

Bunların hepsine hemen kaçınma demek zorunda değiliz.

Bazen çocuk konuşmadan önce toparlanmaya çalışıyordur.

Çünkü düzenlenme yalnızca konuşarak gerçekleşmez.

Bedenin dinlenmeye, harekete, sessizliğe, mesafeye ya da yakınlığa ihtiyacı olabilir.

Her çocukta aynı biçimde değil.

Her akşam aynı sırayla da değil.

Belki bazı akşamlarda eve ilk gelen çocuk değildir.

Önce beden gelir.

Çanta bırakılır.

Ayakkabı çıkar.

Çocuk yere uzanır.

Yetişkin konuşmak ister.

Ama çocuk henüz yalnızca:

“Gün bitti mi?”

diye yokluyor olabilir.

Ve bazen ancak biraz sonra,

çocuk da eve gelir.

İki Hayat Arasındaki Bedeli Küçültmek

Amaç çocuğun yalnızca evde daha az zorlanması değildir.

Dışarıdaki hayatla evdeki hayat arasındaki bedeli küçültmektir.

Bu yüzden bazen değişmesi gereken şey yalnızca akşam değildir.

Okuldaki taleplerdir.

Geçişlerin hızıdır.

Dinlenme fırsatlarıdır.

Çocuğun gün içinde kendisini ne kadar tutmak zorunda kaldığıdır.

Çünkü evde gördüğümüz davranışı anlamak,

günün geri kalanına da sorumlulukla bakmayı gerektirir.

Bütün yükü akşamın üzerine bırakamayız.

Bütün çözümü de eve yükleyemeyiz.

Sonuç

Bazı çocuklar evde zorlaşmaz.

Dışarıda taşıdıkları şey evde görünür olur.

Bazıları gün boyunca kendilerini tutar.

Bazıları zorlanmalarını saklar.

Bazıları çevrenin beklentilerine uyabilmek için kendilerinden çok fazla şey harcar.

Bazılarında ise mesele maskeleme değildir.

Yorgunluktur.

Ağrıdır.

Duyusal yüktür.

Geçişlerin ağırlığıdır.

Ya da henüz fark etmediğimiz başka bir zorlanmadır.

Bu yüzden:

“Okulda yapabiliyor.”

cümlesi tek başına yetmez.

Çünkü yapabiliyor olmak,

aynı bedelle sürdürebiliyor olmak değildir.

Ve bazen asıl soru:

“Çocuk neden evde değişiyor?”

değildir.

“Dışarıda aynı görünebilmek ona neye mal oluyor?”

sorusudur.

Çünkü belki de mesele çocuğun eve geldiğinde başka biri olması değildir.

Günün sonunda kendisini daha fazla saklayamamasıdır.

◉ Ebeveyn Pusulası — Akşam Gördüğün Şeyi Nasıl Okuyacaksın?

Akşam davranışı her zaman yalnızca o ana ait değildir.

Bazen gün boyu taşınanın görünür hâle geldiği yerdir.

Bu yüzden davranışı düzeltmeden önce,

zamanını ve öncesini anlamaya çalış.

1) Patlama gördüğünde

İlk düşünce:

“Kontrol etmeyi reddediyor.”

Yerine şunu da sor:

“Kontrol etmeyi artık sürdüremiyor olabilir mi?”

Çünkü bazen mesele çocuğun yapmamayı seçmesi değildir.

Artık yapabilecek kapasitenin kalmamasıdır.

2) Kapanma gördüğünde

İlk düşünce:

“Hiçbir şey yapmak istemiyor.”

Yerine şunu da sor:

“Başlatacak enerjisi kalmamış olabilir mi?”

Çünkü geri çekilme her zaman isteksizlik değildir.

Bazen yorgunluk, duyusal yük, stres, ağrı ya da gün boyunca taşınan başka yükler de çocuğun erişebildiği kapasiteyi daraltabilir.

Sessizlik bize nedeni söylemez.

Bu yüzden sessizliği yorumlamak yerine, öncesine bak.

3) Sana yöneldiğinde

İlk düşünce:

“Herkese iyi, bana zor.”

Yerine şunu da sor:

“Buraya gelene kadar ne kadar şey taşımış olabilir?”

Belki burada kendisini daha az tutmak zorunda hissediyordur.

Belki günün yükü tam burada görünür oluyordur.

Ama bunu yalnızca güven, bağlanma veya sevgiyle açıklamak zorunda değiliz.

Davranışın sana yönelmesi, bütün nedenlerinin sende bulunduğu anlamına gelmez.

4) Sebep bulamadığında

İlk düşünce:

“Ortada hiçbir şey yoktu.”

Yerine şunu da sor:

“Bugün görünmeyen neler yaşanmış olabilir?”

Çünkü davranışın ortaya çıktığı an,

yükün başladığı an olmak zorunda değildir.

Ama her yeni veya belirgin davranış değişikliğini yalnızca günün yüküne bağlama.

Uyku bozuklukları, ağrı, kabızlık, hastalık, ilaç etkileri veya başka sağlık sorunları da araştırılmayı gerektirebilir.

Görünmeyen günü anlamaya çalışırken, görünmeyen bir sağlık sorununu da kaçırmamalıyız.

Küçük Ama Kritik Değişiklik

Akşam çocuğu değiştirmeye çalışma.

Akşam çocuğu çözmeye de çalışma.

Bazı akşamlar çocuğu hemen değiştirmeye çalışma.

Hemen çözmeye de çalışma.

Önce günün bittiğini hissetmesine fırsat ver.

Işığı yumuşatmak.

Sesi azaltmak.

Soruyu geciktirmek.

Teması sadeleştirmek.

Beklentiyi düşürmek.

Bunlar her çocuk için aynı sonucu vermez.

Ama bazı çocuklarda günün taleplerinden uzaklaşmak, toparlanmaya alan açabilir.

Çünkü akşam her zaman yeni bir hedefin zamanı değildir.

Bazen yalnızca:

“Bugünlük bu kadar.”

diyebilmektir.

Çocuk her zaman anlatamaz.

Bazen beden ve davranış anlatır.

Bazı akşamlar her şeyi hemen çözmek mümkün değildir.

Ama çocuğu görmeye başlamak mümkündür.

Bazen cevap değil, tanıklık gerekir.

Belki de yıllardır yanlış yere bakıyoruz.

Davranışın başladığı saate bakıyoruz.

Ama yükün başladığı saate değil.

Davranışın olduğu kişiye bakıyoruz.

Ama çocuğun o kişiye gelene kadar yaşadığı güne değil.

Patlamanın büyüklüğüne bakıyoruz.

Ama onu taşımak için harcanan saatlere değil.

Sonra birkaç dakikalık davranışı kayda geçiriyoruz.

Günün geri kalanı kayboluyor.

Ve belki çocuğa yaptığımız en büyük haksızlıklardan biri tam burada:

Görünür olduğu birkaç dakikayla,görünmez kaldığı bütün günü açıklamaya çalışıyoruz.

⬛ Mühür

Okulda gördüğümüz çocuk gerçektir.

Evde gördüğümüz çocuk da.

Biri diğerini geçersiz kılmaz.

Çünkü davranış bize:

“Şimdi ne oluyor?”

sorusunu sordurur.

Ama bazen çocuğu anlayabilmek için başka bir soru gerekir:

“Bugün buraya gelene kadar ne oldu?”

Akşam gördüğün şey,

yalnızca çocuğun davranışı değildir.

Günün bıraktığı izdir.

Kapanış Sahnesi — Aynı Çocuk

Öğretmen:

“Bugün çok iyiydi.”

der.

Anne susar.

Çünkü birazdan eve gideceklerdir.

Ve anne başka bir çocuk göreceğini bilir.

Eskiden bu iki görüntüden birinin yanlış olması gerektiğini düşünürdü.

Ya öğretmen çocuğu tanımıyordu.

Ya kendisi bir şeyi yanlış yapıyordu.

Şimdi ilk kez başka türlü bakar.

Belki öğretmen de doğru görmüştür.

Anne de.

Çünkü biri çocuğun gün içinde ne kadarını taşıyabildiğini görmüştür.

Diğeri,

taşıdıktan sonra geriye ne kaldığını.

İkisi de aynı çocuktur.

İkisi de gerçektir.

Ama çocuğu anlayabilmek için,

yalnızca görünen davranışa değil, görünmeyen güne de bakmak gerekir.

Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları

Bu yazının hazırlanmasında gelişimsel nörobilim, stres fizyolojisi, otizm araştırmaları, sosyal maskeleme (masking/camouflaging), duyusal işlemleme, duygu düzenleme, birlikte düzenlenme, okul ortamındaki talepler, çevresel uyum ve davranış bilimleri literatüründen yararlanılmıştır.

Bu metin bir akademik derleme değildir. Amaç, farklı disiplinlerde üretilmiş bilgileri; çocuğun davranışını yalnızca ortaya çıktığı an üzerinden değil, gün boyunca yaşadığı deneyimler, çevresel talepler, duyusal ve sosyal yük, ilişkiler, toparlanma fırsatları ve o anda erişebildiği kapasiteyle birlikte anlamaya çalışan bütüncül bir çerçevede bir araya getirmektir.

Aşağıdaki kaynakların tümü aynı türde veya aynı kanıt düzeyinde değildir. Hakemli bilimsel araştırmaların yanında gelişimsel kuramlar, klinik modeller ve alanı anlamaya yardımcı olan eserler de bulunmaktadır. Bu nedenle her kaynak, taşıdığı kanıt düzeyine uygun biçimde ele alınmış; kuramsal yaklaşımlar, edebî metaforlar ve olası açıklamalar kesinleşmiş bilimsel mekanizmalar olarak sunulmamıştır.

1. Gelişimsel nörobilim – stres sistemleri – biriken yük

Bruce S. McEwen

Nöroendokrinolog ve stres araştırmacısıAllostasis / Allostatic Load araştırmaları

• Organizmanın değişen koşullara uyum sağlamak için kullandığı fizyolojik süreçleri ve bu süreçlerin tekrarlanan ya da uzun süren talepler altında oluşturabileceği maliyeti inceleyen temel bilimsel çerçevelerden birini geliştirmiştir.

• Yazıdaki “Çocuk yalnızca zaman geçirmez; kapasite harcar” ve gün boyunca taşınan yükün tek bir davranış anından bağımsız olarak değerlendirilmesi gerektiği düşüncesine genel bir stres fizyolojisi zemini sağlar.

Not: Allostatik yük, belirli fizyolojik süreçlerle ilişkili bilimsel bir kavramdır. Yazıdaki “nörolojik borç” ifadesi ise bununla eş anlamlı değildir; gün içinde biriken ve toparlanma fırsatı bulamayan yükü anlatmak için kullanılan edebî bir metafordur.

Robert M. Sapolsky

Nöroendokrinolog ve araştırmacıWhy Zebras Don't Get Ulcers

• Akut ve kronik stres yanıtlarını, stresin süresi ve tekrarıyla ilişkili fizyolojik süreçleri ele alır.

• Yazıdaki “Davranışın başladığı saate değil, yükün başladığı saate de bakmak gerekir” yaklaşımına genel bir biyolojik arka plan sağlar.

Bruce D. Perry

Çocuk psikiyatristi ve araştırmacıThe Boy Who Was Raised as a Dog / What Happened to You? / Neurosequential Model

• Gelişimsel öykü, tekrarlanan deneyimler, stres, çevre ve ilişkisel koşulları birlikte ele alan gelişimsel-klinik bir perspektif sunar.

• Yazıdaki davranışı yalnızca gerçekleştiği anda değerlendirmemek; çocuğun öncesinde hangi koşullardan geçtiğini ve mevcut kapasitesini anlamaya çalışmak yönündeki temel düşünceye katkı sağlar.

Perry'nin klinik yaklaşımı, okulda sakin görünen her çocuğun evde zorlanmasının tek bir nörolojik mekanizmayla açıklanabileceği anlamına gelmez.

2. Otizm – maskeleme – görünmeyen uyum maliyeti

Laura Hull, K. V. Petrides, Carrie Allison ve çalışma arkadaşları

“Putting on My Best Normal”: Social Camouflaging in Adults with Autism Spectrum ConditionsJournal of Autism and Developmental Disorders, 2017.

• Otistik yetişkinlerin sosyal ortamlarda özelliklerini gizleme, davranışlarını değiştirme, taklit ve telafi stratejileri kullanma deneyimlerini nitel yöntemlerle incelemiştir.

• Maskelemenin yalnızca dışarıdan uyumlu görünmekten ibaret olmadığını; kişinin sosyal beklentiler karşısında kendisini sürekli izleme ve ayarlama çabalarını da içerebildiğini ortaya koyan temel çalışmalardan biridir.

• Yazıdaki “Çocuk iyi görünmeyi başarır. Biz de iyi olduğunu sanırız” ve “Bunu yapabilmek ona neye mal oluyor?” sorularına kavramsal bir arka plan sağlar.

Not: Bu araştırma yetişkin katılımcılarla yapılmıştır. Bulguları doğrudan bütün otistik çocuklara veya bütün okul–ev davranış farklılıklarına genellenemez.

Julia Cook, Laura Hull, Laura Crane & William Mandy

Camouflaging in Autism: A Systematic ReviewClinical Psychology Review, 2021; 89:102080.

• Otizmde camouflaging üzerine yayımlanmış araştırmaları sistematik olarak değerlendirmiştir.

• Maskelemenin tanımlanması, ölçülmesi, farklı stratejileri ve ruh sağlığıyla ilişkileri konusunda literatürün güçlü ve sınırlı yönlerini ele alır.

• Yazıdaki dışarıdan sakin veya uyumlu görünmenin içeride zorlanma bulunmadığını kanıtlamadığı ayrımını destekleyen başlıca araştırma hatlarından biridir.

Not: Maskeleme ile zorlanma arasındaki ilişkiyi gösteren bulgular, her çocukta aynı neden–sonuç ilişkisinin bulunduğunu göstermez. Araştırmaların önemli bir bölümü yetişkinlere ve özbildirimlere dayanmaktadır.

3. Okulda görünen davranış – evde görünen davranış

Laura Hull ve camouflaging araştırma hattı

Sosyal bağlama göre değişen davranış ve uyum stratejileri

• Otistik bireylerin farklı sosyal ortamlarda farklı davranış stratejileri kullanabildiğini anlamaya yardımcı olur.

• Yazının merkezindeki “Okulda gördüğümüz çocuk gerçektir. Evde gördüğümüz çocuk da” yaklaşımıyla ilişkilidir.

• Bir ortamda gözlenen davranışın, başka bir ortamda yaşanan zorlanmayı otomatik olarak geçersiz kılmadığını düşünmek için bilimsel bir çerçeve sunar.

Barry M. Prizant

Konuşma-dil patoloğu ve otizm araştırmacısıUniquely Human: A Different Way of Seeing Autism

• Otistik davranışları yalnızca ortadan kaldırılması gereken belirtiler olarak değil; iletişim, düzenlenme, çevresel talepler ve başa çıkma süreçleri içinde anlamaya çalışan gelişimsel-klinik bir perspektif sunar.

• Yazıdaki “Davranış bize ne olduğunu gösterir; ama neden olduğunu tek başına söylemez” düşüncesine yardımcı bir çerçeve sağlar.

Önemli sınır: Okulda sakin, evde zorlanan her çocuğun maskeleme yaptığı; okulda mutlaka kendisini bastırdığı veya evde mutlaka daha güvende olduğu sonucuna varılamaz. Her iki ortamın koşulları ayrı ayrı incelenmelidir.

4. Duyusal işlemleme – çevresel talepler – günlük kapasite

A. Jean Ayres

Ergoterapist ve araştırmacıSensory Integration and the Child

• Duyusal bilgilerin işlenmesi ile davranış, günlük işlev ve çevreye katılım arasındaki ilişkileri anlamaya yönelik temel klinik çerçevelerden birini geliştirmiştir.

• Yazıdaki gürültü, kalabalık, hareket ihtiyacı, fiziksel ortam ve duyusal taleplerin çocuğun gün boyunca taşıdığı yükün parçaları olabileceği yaklaşımına katkı sağlar.

Lucy Jane Miller

Ergoterapist ve araştırmacıSensational Kids / Sensory Processing araştırmaları

• Duyusal işlemleme farklılıklarını günlük yaşam, katılım ve davranış açısından ele alır.

• Aynı ortamın farklı çocuklarda farklı düzeylerde zorlanmaya yol açabileceğini anlamaya yardımcı olur.

• Yazıdaki “Aynı gün, her çocuk için aynı bedeli taşımaz” düşüncesine klinik ve araştırma temelli bir arka plan sunar.

Not: Duyusal zorlanma olası açıklamalardan biridir. Her yoğun davranışın duyusal yükten kaynaklandığı veya her tekrarlayıcı davranışın düzenleyici işlev taşıdığı varsayılamaz.

5. Duygu düzenleme – birlikte düzenlenme – ebeveyn ve çocuk

Victoria Ting & Jonathan A. Weiss

Emotion Regulation and Parent Co-Regulation in Children with Autism Spectrum DisorderJournal of Autism and Developmental Disorders, 2017.

• Otistik çocuklarda duygu düzenleme ile ebeveynin sağladığı düzenleyici destek arasındaki ilişkileri incelemiştir.

• Yazıdaki çocuğun yoğun zorlanma yaşadığı anlarda yalnızca davranışını değil, yetişkinle kurulan etkileşimi ve destek ihtiyacını da değerlendirme yaklaşımına ampirik bir zemin sağlar.

Amanda C. Gulsrud, Laudan B. Jahromi & Connie Kasari

The Co-Regulation of Emotions Between Mothers and Their Children with AutismJournal of Autism and Developmental Disorders, 2010.

• Otistik küçük çocuklar ile anneleri arasındaki etkileşimlerde duygu düzenleme ve birlikte düzenlenme süreçlerini incelemiştir.

• Yazıdaki “Bazı akşamlar çocuğun ilk ihtiyacı açıklama yapmak değil, toparlanabilmektir” yaklaşımını düşünmeye yardımcı olan ilişkisel araştırma bağlamını sağlar.

John Bowlby & Mary Ainsworth

Psikiyatrist / gelişim psikoloğuAttachment Theory

• Bakım veren–çocuk ilişkisinde güven, yakınlık arayışı ve stres karşısındaki davranış örüntülerine ilişkin temel gelişimsel çerçeveyi oluşturmuşlardır.

• Yazıdaki çocuğun davranışının ortaya çıktığı kişiyi, davranışın bütün nedenlerinin kaynağı olarak görmeme yaklaşımına ilişkisel bir arka plan sağlar.

Önemli sınır: Çocuğun en yoğun davranışlarını anneye veya babaya yöneltmesi, tek başına güvenli bağlanmanın göstergesi değildir. Ebeveynin kırılması da çocuğun zorlanması kadar gerçek ve dikkate alınması gereken bir deneyimdir.

6. Geçişler – belirsizlik – birden görünür olan zorlanma

Elizabeth Jenkinson ve çalışma arkadaşları

The Relationship Between Intolerance of Uncertainty and Anxiety in Autism: A Systematic Literature Review and Meta-AnalysisAutism, 2020.

• Otizmde belirsizliğe tahammülsüzlük ile kaygı arasındaki ilişkiyi sistematik olarak değerlendiren araştırma hattının bir parçasıdır.

• Yazıdaki okuldan eve geçişin bazı çocuklarda yalnızca fiziksel bir yer değiştirme değil, yeni beklentiler ve belirsizliklerle karşılaşma süreci olabileceği yaklaşımına katkı sağlar.

Sarah Wigham ve çalışma arkadaşları

The Interplay Between Sensory Processing Abnormalities, Intolerance of Uncertainty, Anxiety and Restricted and Repetitive Behaviours in Autism Spectrum DisorderJournal of Autism and Developmental Disorders, 2015.

• Duyusal özellikler, belirsizlik, kaygı ve tekrarlayıcı davranışlar arasındaki ilişkileri incelemiştir.

• Yazıdaki “Tetikleyen şeyle taşınan yük aynı şey değildir” ayrımını düşünürken, davranışın birden fazla etkenle ilişkili olabileceğini hatırlatır.

Bu çalışmalar okuldan eve geçişin bütün çocuklarda aynı mekanizmayla zorlanmaya yol açtığını veya akşam görülen her davranışın gün içinde birikmiş stresin boşalması olduğunu kanıtlamaz.

7. Davranış – stres – regülasyon – görünür olanın ötesi

Mona Delahooke

Klinik psikologBeyond Behaviors

• Çocuk davranışlarını yalnızca düzeltilmesi gereken dışsal problemler olarak değil; stres, fizyolojik durum, gelişimsel kapasite ve karşılanmamış ihtiyaçlarla birlikte değerlendiren klinik bir yaklaşım sunar.

• Yazıdaki “Davranışı düzeltmeden önce neyin görünür hâle geldiğini anlamaya çalışmak” düşüncesiyle yakından ilişkilidir.

Stuart Shanker

Araştırmacı ve Self-Reg yaklaşımının geliştiricisiSelf-Reg / Self-Regulation çalışmaları

• Davranışı yalnızca irade veya özdenetim üzerinden değil, stres yükü ve düzenlenme kapasitesiyle birlikte ele alan bir yaklaşım sunar.

• Yazıdaki “Uyumlu görünmek, regüle olmakla aynı şey değildir” ayrımına klinik ve kavramsal bir arka plan sağlar.

Ross W. Greene

Klinik psikologThe Explosive Child / Collaborative & Proactive Solutions

• Zorlayıcı davranışları yalnızca isteksizlik veya itaatsizlik üzerinden değil, beceri gereksinimleri ve çözülmemiş problemler üzerinden değerlendiren yaklaşımıyla tanınır.

• Yazıdaki “Neden bunu yaptı?” sorusunun yanına “Bunu yapmamak için ne kadar çaba harcadı?” sorusunu koyma yaklaşımına yardımcı olur.

Bu klinik modeller davranışı anlamak için farklı bakış açıları sunar. Ancak tek başlarına belirli bir çocuğun davranışının nedenini kanıtlamaz veya evrensel tedavi protokolleri oluşturmaz.

8. Bilimsel ve kurumsal kaynaklar

Harvard Center on the Developing Child — Stres yanıtları, gelişen biyolojik sistemler, çevresel koşullar ve destekleyici ilişkilerin gelişimdeki rolüne ilişkin araştırma temelli kaynaklar.

National Child Traumatic Stress Network (NCTSN) — Çocukluk çağı stresinin ve travmatik stres deneyimlerinin duygu, davranış, ilişki ve günlük işlevlerle ilişkisini ele alan klinik ve araştırma temelli kaynaklar.

ZERO TO THREE — Erken çocukluk, bakım veren–çocuk ilişkileri, sosyal-duygusal gelişim ve birlikte düzenlenme üzerine araştırma temelli kaynaklar.

Neurosequential Network / Neurosequential Model — Gelişimsel öykü, stres, ilişkisel deneyimler ve düzenlenme durumunu birlikte değerlendirmeye yönelik klinik ve eğitimsel çerçeve.

Bu kurumların kaynakları, yazıdaki bütün ifadelerin doğrudan deneysel olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Genel gelişimsel ve klinik arka plan olarak değerlendirilmelidir.

9. Seçilmiş hakemli çalışmalar

Hull, L., Petrides, K. V., Allison, C., et al. (2017). “Putting on My Best Normal”: Social Camouflaging in Adults with Autism Spectrum Conditions. Journal of Autism and Developmental Disorders, 47, 2519–2534.DOI: 10.1007/s10803-017-3166-5

Cook, J., Hull, L., Crane, L., & Mandy, W. (2021). Camouflaging in Autism: A Systematic Review. Clinical Psychology Review, 89, 102080.DOI: 10.1016/j.cpr.2021.102080

Ting, V., & Weiss, J. A. (2017). Emotion Regulation and Parent Co-Regulation in Children with Autism Spectrum Disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 47, 680–689.DOI: 10.1007/s10803-016-3009-9

Gulsrud, A. C., Jahromi, L. B., & Kasari, C. (2010). The Co-Regulation of Emotions Between Mothers and Their Children with Autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40, 227–237.DOI: 10.1007/s10803-009-0861-x

Okuma Notu

Bu yazı, okulda sakin görünen her otistik çocuğun maskeleme yaptığını, evde yoğun davranış gösteren her çocuğun gün boyunca kendisini bastırdığını veya evdeki zorlanmanın mutlaka güvenli bağlanmadan kaynaklandığını ileri sürmemektedir.

Aynı şekilde “iki ayrı sinir sistemi ritmi”, “nörolojik borç”, “günün faturası”, “önce beden gelir, sonra çocuk” ve “günün bıraktığı iz” ifadeleri bilimsel tanı, ölçülebilir biyolojik değişken veya kanıtlanmış nörolojik mekanizma olarak kullanılmamaktadır. Bunlar, bazı çocukların farklı ortamlarda yaşayabildiği yük ve kapasite değişimlerini anlatmak için seçilmiş edebî ifadelerdir.

Okul–ev davranış farklılıkları; maskeleme, sosyal ve duyusal talepler, yorgunluk, uyku, açlık, ağrı, gastrointestinal sorunlar, kaygı, ilaç etkileri, geçişlerin güçlüğü, çevresel beklentiler ve başka etkenlerle ilişkili olabilir. Özellikle yeni başlayan, belirgin biçimde şiddetlenen veya çocuğun günlük işlevini etkileyen değişikliklerde sağlıkla ilgili nedenlerin değerlendirilmesi önemlidir.

Bu yazı eğitime, terapiye, öğrenmeye, gelişimsel hedeflere veya davranışsal desteğe karşı değildir.

Sorduğu soru daha rahatsız edicidir:

Bir çocuğun gününü başarılı sayarken neyi ölçüyoruz?

Kurala uyduğunu mu?

Görevini tamamladığını mı?

Kimseyi zorlamadığını mı?

Yoksa bütün bunları yaparken kendisinden ne kadar harcadığını da görebiliyor muyuz?

Çünkü davranışın azalması tek başına iyi oluşun kanıtı değildir.

Uyumlu görünmek, rahat olmakla aynı şey değildir.

Ve belki de çocuğu anlamanın en önemli başlangıcı, okulda söylenenle evde görüleni birbirine karşı kanıt olarak kullanmaktan vazgeçmektir.

Öğretmenin gördüğü çocuk da gerçektir.

Annenin gördüğü çocuk da.

Ama ikisini bir araya getirmeden,

çocuğun bütün gününü göremeyiz.