111-Davranışların Sessiz Dili
- 2 gün önce
- 9 dakikada okunur
Bazı tekrarlar, hareketler ve kaçınmalar bize ne anlatıyor olabilir?
Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem
Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi
Yazı 111
Bazı davranışlar tekrar eder.
Sallanma olabilir.
Ses çıkarma olabilir.
Eşyaları dizme olabilir.
Koşma olabilir.
Baskı arama olabilir.
Aynı soruyu tekrar sorma olabilir.
Ve çoğu zaman ilk soru şudur:
"Nasıl durdururuz?"
Oysa bazen asıl soru şudur:
"Bu davranış ne işe yarıyor olabilir?"
Çünkü bazı davranışlar rastgele değildir.
Sinir sisteminin denge kurma girişimi olabilir.
Buna rağmen ilk yorum çoğu zaman farklı olur:
"Takıntı yapıyor."
"Boş davranış."
"Engellenmeli."
"Bu davranışlar azalmalı."
Oysa bazen yetişkinlerin sorun olarak gördüğü şey,
çocuğun o an ayakta kalmasını sağlayan şey olabilir.
Ve bazen çocuk o davranışı seçmez.
O davranış, o anda sinir sisteminin ulaşabildiği
en iyi çözümdür.
Sinir sistemi kendini düzenlemeye çalışır
İnsan sinir sistemi yalnız tepki vermez.
Aynı zamanda kendini düzenlemeye çalışır.
Buna:
self-regulation (öz düzenleme)
denir.
Bu şu anlama gelir:
sinir sistemi zorlandığında→ denge bulmaya çalışır.
Bazen bu denge:
hareketle bulunur.
Bazen:
basınçla.
Bazen:
tekrarlarla.
Bazen:
kaçınma ile.
Bu davranışlar çoğu zaman problem değildir.
stabilizasyon girişimi olabilir.
Barry Prizant’ın yaklaşımı bunu çok net anlatır:
Birçok davranışın altında iletişim, ihtiyaç veya regülasyon arayışı vardır.
Stabilizasyon davranışı nedir?
Stabilizasyon davranışı:
sinir sisteminin kendini dengelemek için yaptığı şeylerdir.
Mesela:
elleri sallamak
ritmik hareket
aynı şeyi tekrar etmek
sıkı sarılmak istemek
koşmak
baskı aramak
Bu davranışlar dışarıdan anlamsız görünebilir.
Ama içeriden bakıldığında şu olabilir:
sinir sistemi:
“denge bulmaya çalışıyor.”
Çünkü bazen görünen hareket,
içeride dağılmaya başlayan sinir sistemini bir arada tutmaya çalışıyordur.
Neden hareket bazı çocukları sakinleştirir?
Bazı çocuklar zorlandığında:
hareket eder.
Çünkü hareket:
proprioseptif veri üretir.
Kaslardan ve eklemlerden gelen bu veri
sinir sistemini organize edebilir.
A. Jean Ayres’in duyusal entegrasyon çalışmalarında
bu süreç çok net açıklanır:
Proprioseptif girdi sinir sistemini düzenleyici olabilir.
Bu yüzden bazı çocuklar:
zıplar
itme yapar
koşar
bir şeye yaslanır
Bu hiperaktivite olmayabilir.
regülasyon arayışı olabilir.
Bazen çocuk hareket etmeyi sevdiği için tercih etmez
Sakinleşebilmek için hareket eder.
Temple Grandin bunu çok sade anlatır:
Sinir sistemi bazen organizasyon için
basınç arar.
Neden bazı çocuklar baskı arar?
Bazı çocuklar:
sıkı sarılmak ister
ağır şey taşımak ister
yastıkların arasına girmek ister
kendini sıkıştırmak ister
Bu davranışlar bazen yanlış yorumlanır.
Ama derin basınç:
parasempatik sistemi aktive edebilir.
Yani:
alarm düşebilir.
Stephen Porges’in otonom sinir sistemi modelinde
beden güven hissini fiziksel yollarla da bulabilir.
Bu yüzden bazı çocuklar:
temas arar.
Bu ilgi arama değildir.
sinir sistemi regülasyonu olabilir.
Bazen çocuk temas istemez.
Bedeni biraz daha güvende hissetmek ister.
Neden tekrar bazı çocukları rahatlatır?
Bazı çocuklar aynı şeyi tekrar edebilir:
aynı soruyu sormak
aynı videoyu izlemek
aynı oyunu kurmak
aynı düzeni istemek
Bu çoğu zaman şöyle yorumlanır:
esneklik yok.
Ama bazen sebep şudur:
öngörülebilirlik sinir sistemini
sakinleştirir.
Ross Greene’in kapasite modelinde
esneklik yük altında zorlaşabilir.
Bu yüzden bazı çocuklar:
bilineni tercih eder.
Bu her zaman inat değildir.
Bazen sinir sisteminin güven arayışıdır.
Çünkü bilinen şeyler tahmin edilebilir.
Tahmin edilebilirlik ise birçok sinir sistemi için güven anlamına gelir.
Kaçınma bazen kaçış değildir
Bazı çocuklar zorlandığında:
ortamdan uzaklaşabilir
göz teması azaltabilir
konuşmak istemeyebilir
yalnız kalmak isteyebilir
Bu çoğu zaman şöyle okunur:
kaçıyor.
Ama bazen gerçek durum:
sinir sistemi yükü azaltmaya çalışıyordur.
Stuart Shanker’in Self-Reg modelinde buna:
yük azaltma davranışı
denir.
Yani çocuk:
kaçmıyor olabilir.
taşıyamadığı yükü azaltıyor olabilir.
Çünkü bazen uzaklaşmak,
vazgeçmek değil,
yeniden toparlanmaya çalışmaktır.
Bazı çocuklar ortamdan uzaklaşmaz.
Yalnızca biraz daha nefes alabilecekleri
bir alan arar.
Neden bazı davranışlar durdurulunca kriz artar?
Bu çok önemli bir noktadır.
Eğer bir davranış regülasyon sağlıyorsa ve
biz sadece davranışı durdurursak:
sinir sistemi çözümünü kaybedebilir.
Bu durumda:
yük kalır
ama regülasyon yolu gider.
Ve kriz artabilir.
Mona Delahooke bunu çok net ifade eder:
Davranış çoğu zaman problemin kendisi değil,
sinir sisteminin çözümüdür.
Bu yüzden bazı davranışlara bakarken
şu soru kritik olur:
Bu davranış ne işe yarıyor?
Çünkü bazen kaldırmaya çalıştığımız şey,
çocuğun ayakta kalmasını sağlayan şey olabilir.
◉ Pusula
Bazı davranışlar sorun çıkarmak için değil, denge kurmak için ortaya çıkar.
Davranışın işlevini anlamadan yalnız davranışa bakmak, bize hikâyenin yalnız görünen kısmını gösterir.
Erken Uyarı İşaretleri
• Yorgunluk arttığında tekrar davranışlarının artması
• Kalabalık ortamlarda hareket ihtiyacının yükselmesi
• Belirsizlik dönemlerinde aynı soruların tekrar edilmesi
• Baskı arama davranışlarının çoğalması
• Ortam zorlaştığında sallanma veya ritmik hareketlerin artması
• Düzen ve rutin ihtiyacının belirginleşmesi
• Kriz öncesinde regülasyon davranışlarının sıklaşması
Dikkat Edilmesi Gereken Paternler
Davranış düzenli olarak:
• yorgunlukla
• duyusal yükle
• sosyal karmaşayla
• belirsizlikle
• değişimlerle
artıyorsa,
davranışın işlevine bakmak faydalı olabilir.
Çünkü bazen sorun davranış değildir.
Davranışın çözmeye çalıştığı yük artmıştır.
Mini Gözlem Rehberi
Şunlara bakılabilir:
• Davranış hangi durumlarda artıyor?
• Davranış sonrası çocuk daha sakin görünüyor mu?
• Hareket sonrası regülasyon artıyor mu?
• Baskı sonrası rahatlama oluyor mu?
• Tekrar davranışı belirsizlik dönemlerinde çoğalıyor mu?
• Davranış engellendiğinde zorlanma artıyor mu?
Otizmde bazı tekrar eden davranışlar neden daha sık görülür?
Araştırmalar bazı otizmli bireylerde:
duyusal veri yoğunluğu
enerji maliyeti
filtreleme farkı
olabileceğini gösterir.
Bu durumda sinir sistemi daha fazla
düzenleme ihtiyacı hissedebilir.
Barry Prizant’ın yaklaşımı burada
çok önemli bir bakış açısı sunar:
Birçok tekrar eden davranış:
boş davranış değil,
anlamlı adaptasyon olabilir.
Kontrol davranışı bazen kontrol değildir
Bazı çocuklar ortamı düzenlemek isteyebilir:
kuralları hatırlatır
sırayı belirlemek ister
arkadaşları yönlendirmeye çalışır
Bu çoğu zaman kontrol olarak yorumlanır.
Ama bazen sebep şudur:
öngörülebilirlik güven oluşturur.
Ve güven:
sinir sistemini düzenler.
Bazen kontrol etmeye çalıştığı şey
insanlar değildir.
Belirsizliktir.
Çünkü bazı sinir sistemleri için
belirsizlik yük demektir.
Öngörülebilirlik ise rahatlama.
Ross Greene’in söylediği gibi:
Çocuklar iyi davranmak ister.
Yapamıyorsa çoğu zaman kapasite düşmüştür.
Dikkat çekme mi, regülasyon mu?
Bazı davranışlar için şu denir:
dikkat çekiyor.
Ama bazen gerçek soru şudur:
Bu davranış sinir sistemini ne yapıyor?
Çünkü bazen davranışın amacı ilgi görmek değildir.
Sinir sisteminin taşıdığı yükü biraz azaltabilmektir.
Bir davranış sonrasında
çocuk daha sakinleşiyor,
daha organize oluyor,
daha erişilebilir hale geliyorsa;
bazen aranan şey dikkat değil,
regülasyondur.
Bu yüzden bazı davranışlara bakarken
yalnızca kimin gördüğüne değil,
davranıştan sonra sistemde
ne değiştiğine de bakmak gerekir.
Eğer davranış sonrası çocuk
daha organize görünüyorsa:
daha sakin
daha odaklı
daha dengeli
o davranış regülasyon sağlıyor olabilir.
Bu durumda hedef:
davranışı kaldırmak değil,
aynı işlevi gören daha sağlıklı yollar bulmak olabilir.
Çok kritik bir ayrım
Bazı davranışlar:
problem değildir.
Stratejidir.
Ve her strateji mükemmel olmak zorunda değildir.
Bazen amaç iyi görünmek değil,
dengeyi koruyabilmektir.
Bazı tekrarlar:
boş değildir.
Denge kurma girişimidir.
Bazı hareketler:
fazlalık değildir.
Sinir sisteminin organizasyonudur.
Bu bakış açısı değiştiğinde yaklaşım değişir.
Davranışı bastırmak yerine:
işlevini anlamaya başlarız.
Bu yazının en kritik cümlesi
Bazı davranışlar sorun değildir.
Sinir sisteminin çözümüdür.
Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi
Davranışı anlamadan değiştirmeye çalışmak,
çözümü ortadan kaldırıp yükü yerinde bırakabilir.
Erken Fark Etmenin Önemi
Davranışın işlevini fark etmek,
yalnız davranışı azaltmaya çalışmaktan daha değerlidir.
Çünkü bazı davranışlar kaldırıldığında,
yerine daha büyük krizler gelebilir.
Önce işlev anlaşılmalıdır.
Bir davranışın nedenini anlamadan onu değiştirmeye çalışmak, bir alarmın sesini kısmaya çalışıp yangını görmezden gelmeye benzeyebilir.
◉ Seri Pusulası
Bu modülde davranışın yalnız görünen kısmını değil,
davranışın sinir sistemi için ne işe yaradığını anlamaya çalışıyoruz.
Çünkü bazen davranış, sorunun değil çözümün parçasıdır.
Ana Mesaj
Bazı çocuklar sorun çıkarmaya çalışmaz.
Bazı sinir sistemleri denge kurmaya çalışır.
Okur İçin Çıkarım
Bir davranış gördüğümüzde yalnızca
nasıl durduracağımızı değil,
o davranışın ne işe yaradığını da
sormamız gerekir.
Günlük Hayatta Fark Edilebilecek İşaretler
Davranışların belirli koşullarda artması
Yorgunlukla birlikte tekrarların çoğalması
Belirsizlik dönemlerinde regülasyon davranışlarının sıklaşması
Hareket sonrası belirgin rahatlama görülmesi
Baskı veya temas sonrası sakinleşme
Ortamdan uzaklaştığında yeniden organize olabilme
⬛ Mühür
Bazen davranışın amacı görülmek değildir.
Daha iyi hissedebilmektir.
Kapanış
Bu modülde gördüğümüz önemli gerçeklerden biri şudur:
Davranış çoğu zaman yalnız sonuç değildir.
Süreçtir.
Bazı çocuklar zor değildir.
Bazı sinir sistemleri daha fazla denge
kurmak zorunda kalır.
Ve bazen bir davranışı anlamak için
şu soruyu sormak gerekir:
Nasıl durdururuz?
yerine,
Bu davranış neyi düzenliyor?
Çünkü bazen davranış:
sorun değil,
sinir sisteminin kendini koruma yoludur.
Ve bazen en çok değiştirmeye çalıştığımız davranış,
çocuğun o gün ayakta kalmasını sağlayan şey olabilir.
Bu yüzden bazen ilk soru:
"Nasıl durdururuz?"
değil,
"Bu davranış hangi ihtiyacı karşılıyor?"
olmalıdır.
Çünkü bazen davranış değişmeden önce,
davranışa ihtiyaç duyan sinir sisteminin rahatlaması gerekir.
◆ Kalp Cümlesi
Bazen çocuk sorun çıkarmaya çalışmaz.
Yalnızca sinir sistemini dengede tutmaya çalışır.
Bir Sonraki Yazıya Geçiş
Bu modülde şimdiye kadar davranışın altında çalışan
birçok biyolojik katmanı birlikte anlamaya çalıştık.
Uykuyu konuştuk.
Enerjiyi konuştuk.
Bağışıklık sistemini,
bağırsak–beyin eksenini,
sinir sistemini
ve davranışın görünmeyen biyolojisini
birlikte ele aldık.
Ama yolculuk burada bitmiyor.
Çünkü davranışın altında çalışan
daha derin katmanlar da var.
Ve bazen en önemli cevaplar,
ilk bakılan yerde değil,
en son bakılan yerde saklıdır.
Şimdi davranışın daha az konuşulan,
daha az fark edilen,
ama çoğu zaman en belirleyici olan katmanlarına birlikte bakacağız.
Sahada çoğu zaman üzerinde yeterince durulmayan bu başlıkları,
olabildiğince sade,
anlaşılır
ve günlük hayatla ilişkilendirerek birlikte anlamaya çalışacağız.
İlk durağımız ise,
her hücrenin içinde sessizce çalışan
ama bütün bu hikâyenin enerjisini üreten yapılardan biri olacak:
Mitokondriler.
Çünkü bazen mesele yalnızca enerjiyi kullanmak değildir.
Enerjiyi üretebilmektir.
Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları
Aşağıda yer alan isimler; öz düzenleme (self-regulation), duyusal işlemleme, sinir sistemi regülasyonu, otonom sinir sistemi, interosepsiyon, stres yükü, davranışın işlevi ve nörogelişimsel farklılıklar alanlarında bu yazının kuramsal ve klinik zeminini oluşturan temel çalışma hatlarını temsil etmektedir.
Bu metin akademik bir derleme değildir.
Amaç; davranışı yalnızca görünen şekliyle değil, sinir sisteminin denge kurma çabası bağlamında da anlayabilmeye yardımcı olacak bilimsel bakış açılarını bir araya getirmektir.
1. Davranışın İşlevi ve Regülasyon Yaklaşımı
Barry M. Prizant Konuşma-dil patoloğu Uniquely Human
• Tekrar eden davranışların, iletişim girişimlerinin ve regülasyon stratejilerinin anlamlı işlevler taşıyabileceğini vurgular.
• Davranışı yalnız sonuç olarak değil, sinir sisteminin ihtiyaçlarını ifade etme yolu olarak ele alır.
• Bu yazının "bazı davranışlar problem değil, çözüm olabilir" yaklaşımını destekler.
Mona Delahooke Klinik psikolog Beyond Behaviors
• Davranışın altında yatan nörofizyolojik durumları merkeze alan yaklaşımıyla tanınır.
• Görünen davranışın çoğu zaman sinir sistemi durumunun dışa vurumu olabileceğini vurgular.
• Bu yazının davranışın işlevini anlama yaklaşımına güçlü temel sağlar.
Ross W. Greene Klinik psikolog The Explosive Child
• Davranışı kapasite, esneklik ve regülasyon perspektifinden okur.
• Çocukların çoğu zaman istemedikleri için değil, yapamadıkları için zorlandığını vurgular.
• Bu yazının kontrol davranışı ve tekrar davranışlarına ilişkin bakış açısını destekler.
2. Self-Reg ve Stres Yükü
Stuart Shanker Gelişim psikoloğu Self-Reg
• Davranışı stres yükü ve regülasyon maliyeti üzerinden açıklayan modeli geliştirmiştir.
• Kaçınma, geri çekilme ve tekrar davranışlarının bazen yük azaltma girişimi olabileceğini gösterir.
• Bu yazının "kaçınma bazen kaçış değildir" bölümünü destekler.
Bruce D. Perry Çocuk psikiyatristi, nörobilimciThe Boy Who Was Raised as a DogWhat Happened to You?
• Sinir sisteminin yük altında nasıl organize olduğunu açıklayan nörogelişimsel model geliştirmiştir.
• Regülasyon davranışlarının sinir sistemi açısından işlevsel olabileceğini anlamaya yardımcı olur.
• Bu yazının stres yükü ve organizasyon bölümlerine temel oluşturur.
Peter A. Levine Somatic Experiencing
• Sinir sisteminin stres yükünü bedensel yollarla düzenleme mekanizmaları üzerine çalışmalarıyla tanınır.
• Bedensel boşaltım, savunma yanıtları ve regülasyon süreçlerini açıklayan önemli isimlerden biridir.
• Bu yazının davranışın bedensel işlevi ve sinir sistemi regülasyonu bölümlerini destekler.
3. Duyusal İşlemleme ve Regülasyon
A. Jean Ayres Ergoterapist Sensory Integration Theory
• Duyusal entegrasyon alanının kurucusudur.
• Hareket, basınç ve proprioseptif girdilerin regülasyon üzerindeki etkilerini açıklamıştır.
• Bu yazının hareket ve basınç arayışı bölümlerini destekler.
Lucy Jane Miller Araştırmacı Sensational Kids
• Duyusal işlemleme farklılıklarının davranış ve regülasyon üzerindeki etkilerini açıklar.
• Bazı tekrar davranışlarının duyusal düzenleme işlevi taşıyabileceğini anlamaya yardımcı olur.
Temple Grandin Hayvan bilimci, yazar
• Derin basınç ve duyusal düzenleme üzerine kişisel deneyimlerini ve gözlemlerini paylaşmıştır.
• Bu yazının basınç arayışı ve beden organizasyonu bölümleriyle ilişkilidir.
Pat Ogden
Sensorimotor Psychotherapy
• Beden temelli regülasyon ve savunma örüntülerinin davranış üzerindeki etkilerini açıklayan çalışmalarıyla tanınır.
• Hareket, beden farkındalığı ve sinir sistemi organizasyonu arasındaki ilişkiyi anlamaya yardımcı olur.
• Bu yazının hareket, beden organizasyonu ve regülasyon davranışları bölümlerini destekler.
4. Otonom Sinir Sistemi ve Güvenlik Algısı
Stephen W. Porges Sinirbilimci, psikolog Polyvagal Theory
• Güvenlik algısı, nörosepsiyon ve otonom sinir sistemi üzerine çalışmalarıyla tanınır.
• Temas, basınç ve sosyal güvenlik deneyimlerinin sinir sistemi üzerindeki etkilerini açıklar.
• Bu yazının derin basınç ve regülasyon bölümlerini destekler.
Daniel J. Siege lPsikiyatrist Interpersonal Neurobiology
• Regülasyonun biyoloji, ilişki ve deneyim etkileşimiyle geliştiğini vurgular.
• Bu yazının bütüncül sinir sistemi yaklaşımıyla uyumludur.
5. İnterosepsiyon ve Beden Sinyalleri
Kelly Mahler Ergoterapist The Interoception Curriculum
• İç beden sinyalleri ile öz düzenleme arasındaki ilişkiyi açıklamaktadır.
• Bazı davranışların geç fark edilen beden ihtiyaçlarının sonucu olabileceğini gösterir.
• Bu yazının beden sinyalleri ve regülasyon bölümlerini destekler.
Antonio Damasio Nörobilimci The Feeling of What Happens
• Bedenin önce hissettiği, beynin sonra anlam verdiği çerçeveyi geliştirmiştir.
• Bu yazının davranış öncesi beden sinyalleri yaklaşımını destekler.
6. Kurumsal ve Akademik Çerçeveler
American Academy of Pediatrics (AAP)
• Çocuk davranışlarının biyolojik, gelişimsel ve çevresel faktörlerle birlikte değerlendirilmesini önerir.
• Bu yazının bütüncül bakış açısını destekler.
Harvard Center on the Developing Child
• Stres, regülasyon ve gelişim arasındaki ilişkiyi açıklayan bilimsel çerçeveler sunar.
• Bu yazının sinir sistemi yükü ve dayanıklılık yaklaşımıyla uyumludur.
National Child Traumatic Stress Network (NCTSN)
• Regülasyon, güvenlik algısı ve stres yükü üzerine kapsamlı kaynaklar sunar.
• Bu yazının davranışın altında yatan sinir sistemi süreçlerini anlama yaklaşımını destekler.
Bu Yazının Bilimsel Omurgasını Oluşturan Temel Fikir
Sinir sistemi yalnızca çevreden gelen uyaranlara tepki vermez.
Aynı zamanda kendi dengesini korumaya çalışır.
Bu nedenle bazı tekrar eden davranışlar, hareketler, baskı arayışları, düzen kurma girişimleri veya kaçınma davranışları yalnızca davranışsal tercihler olarak değerlendirilmemelidir.
Bazı durumlarda bunlar sinir sisteminin yükü azaltmak, güvenliği artırmak, öngörülebilirlik oluşturmak veya bedensel regülasyonu desteklemek için geliştirdiği stratejiler olabilir.
Bu yazının amacı her davranışı açıklamak değildir.
Ama bazı davranışların altında yalnız sorun değil, bir işlev bulunabileceğini görünür hale getirmektir.
Davranışı anlamanın en güvenilir yollarından biri yalnız ne olduğuna değil, ne işe yaradığına da bakmaktır.
Bu Yazının Temel Pusulası
Bazı davranışlar problem değildir.
Sinir sisteminin çözümüdür.
Bu yüzden bazen en doğru soru:
"Bu davranışı nasıl durdururuz?"
değil,
"Bu davranış sinir sistemi için ne işe yarıyor?"
sorusudur.
Çünkü bazen çocuk sorun çıkarmaya çalışmaz.
Yalnızca denge kurmaya çalışıyordur.
Ve bazen davranışı anlamanın yolu;
davranışa değil,
davranışın çözmeye çalıştığı probleme bakmaktan geçer.
Çünkü bazen davranış değişmeden önce,
davranışa ihtiyaç duyan sinir sisteminin rahatlaması gerekir.
Yorumlar