13-Anne Bedenine Yazılan Kayıtlar

Bir annenin bedeninde biriken görünmeyen tarih

Okuyucuya Not

Bu bir suçlama metni değil.

Bir annenin yıllarca taşıdığı şeylerin,

fark edilmeden bedenine nasıl yazılabildiğini anlatan bir yük haritası.

Heyet günleri.

Hastane koridorları.

Bekleme salonları.

Raporlar.

Seanslar.

Bakışlar.

“Güçlü ol” diyenler.

Ve çoğu zaman yardım etmeden gidenler.

Bunların hiçbiri tek başına bir hayatı açıklamaz.

Ama yıllarca üst üste geldiğinde,

anne aynı anne olarak kalmayabilir.

Çünkü insan yalnızca yaşadıklarıyla değişmez.

Bazen yıllarca dinlenemediği şeylerle de değişir.

Çünkü bazı kayıtlar tek bir travmatik anda yazılmaz.

Her gün biraz yazılır.

Bir cümleyle.

Bir bakışla.

Bir gecelik uykusuzlukla.

Bir kez daha yalnız kalmakla.

Bir kez daha “idare etmekle.”

Sonra yıllar geçer.

Ve anne hâlâ ayaktadır.

Herkes onun ayakta kaldığını görür.

Çok az kişi ayakta kalmanın ona neye mal olduğunu sorar.

Ama bedeni artık başka bir hikâye anlatıyordur.

Metnin Nasıl Okunacağı

Bu metin hızlı okunmaz.

Çünkü burada anlatılan şey

yalnızca hatırlananlar değil;

bedende taşınmaya devam edenlerdir.

Bu yazı öğüt diliyle değil,

tanıklık diliyle yazıldı.

Çünkü bazı anneler yıllarca anlatamaz.

Ama beden anlatır.

Bazen mideyle.

Bazen uykuyla.

Bazen çeneyle.

Bazen omuzla.

Bazen öfkeyle.

Bazen de hiçbir şey hissetmiyormuş gibi görünerek.

Bu yüzden bu metnin sorusu:

“Anne neden böyle oldu?” değil.

“Bu beden ne kadar süredir ne taşıyor?”

Ve belki daha ağır olanı:

Bir anne yıllarca herkesi taşırken, onu kim taşıdı?

İlk Kayıt: Sezgi Utancı(İç alarmın bastırılması)

Her şey çoğu zaman tanıdan önce başlar.

Anne bir şey hisseder:

“Bir farklılık var.”

“İçime sinmiyor.”

“Gözüm tutmuyor.”

Bu cümlelerin özelliği şudur:

Henüz bir rapor yoktur.

Henüz bir kanıt yoktur.

Ama anne görür.

Bazen göz temasındaki küçük farklılığı,

bazen sesin gelişindeki gecikmeyi,

bazen oyun kurmaktaki zorlanmayı,

bazen “sanki burada değil” hâlini…

Ve çevre şöyle der:

“Abartıyorsun.”

“Her çocuk geç konuşur.”

“Sen çok evhamlısın.”

“Çocuk bu, erkek çocuk geç konuşur.”

“Sen de küçükken böyleymişsin.”

“Takma kafana.”

İyi niyetle söylenen bu cümlelerin ortak etkisi şudur:

Annenin sezgisi yalnız kalır.

Ve beden şunu öğrenmeye başlar:

Hissettiğine güvenmek zorlaşır;

beden kanıt aramaya başlar.

Bu, annenin sezgisini değersizleştirmez;

sadece o sezgiyi uzun süre tek başına bırakır.

Bu, bedenin ilk kaydıdır:

Göğüste ince bir sıkışma.

Boğazda bir düğüm.

Gece bölünen uyku.

Sabah uyanınca “bugün daha iyi olacak mı?”

diye başlayan bir bekleyiş.

Tanı yokken bile şunlar başlar:

“Ben mi kuruyorum?”

“Yanlış mı görüyorum?”

“Kimse böyle düşünmüyor, demek ki sorun bende…”

İşte burası görünmez bir kırılma noktasıdır:

Anne, çocuğunu

ilk kez bedensel olarak yalnız taşımaya başlar.

Daha “resmî” hiçbir şey yokken.

Ve bu yalnızlık ileride şunu kolaylaştırır:

Çocuğun sinyallerini de yalnız taşımayı.

Çünkü anne daha en başta şunu öğrenmiştir:

“Bunu anlatınca rahatlamıyorum.

Anlatınca küçümseniyorum.”

Bu nedenle birçok anne ilk alarmını bastırır.

Ama bastırılan şey her zaman kaybolmaz.

Söz susar.

Ama yaşananın etkisi her zaman

sözle birlikte susmaz.

Beden kaydetmeye devam eder.

Gece yatağa girince göğsün üstünde kalan ağırlıkta.

Sabah gözünü açar açmaz gelen ilk düşüncede.

Çocuğuna bakarken içinden geçen:

“Bir şey var.” cümlesinde.

Ve kimse hâlâ duymuyorsa,

anne bir süre sonra yalnızca çevresinden değil,

kendisinden de şüphe etmeye başlar.

İşte ilk kayıt burada yazılır:

İnsanı yalnızlaştıran yalnızca kimsenin inanmaması değildir.

Bir süre sonra insanın kendi gördüğüne de güvenememesidir.

Bu kaydın bedeli:

Kendi gözünün gördüğünden şüphe etmeye başlamak.

Bu bir tercih değil.

İnsan uzun süre duyulmadığında,

bir süre sonra kendi hissettiğinden bile

şüphe etmeye başlayabilir.

Bir sonraki kayıt, annenin durmamayı güvenlik sanmaya başladığı yerde yazılır.

İkinci Kayıt: Tanı Şoku

(Zamanın donması)

Tanı anı birçok anne için

bir “bilgi” anı değildir.

Bir beden anıdır.

Zaman yavaşlar.

Sesler uzaklaşır.

Cümleler hızlanır.

Anne içeriden donar.

Bu donma bazen şu şekilde görünür:

Anne doktordan çıkar,

evin yolunu bulur,

yemek yapar,

çocuğun üstünü değiştirir…

Her şeyi yapar.

Ama içeride bir yer, film durmuş gibidir.

Tanı kâğıdı sadece bir rapor değildir.

Birçok annenin bedenine şu cümleyi yazar:

“Artık her şey benden sorulacak.”

Ve Türkiye’de tanı sonrası soruların yönü

çoğu zaman anneye döner:

“Hamilelikte bir şey oldu mu?”

“Stres yaptın mı?”

“İlaç kullandın mı?”

“Sen çok kaygılı mısın?”

Bu sorular bazen tıbbi bilgi için sorulur.

Ama beden bu soruları çoğu zaman şöyle duyabilir:

“Sebep sende olabilir.”

Bazen bu duyma, kulakta değil;

mideye bir anda oturan sıcaklık gibi olur.

Ve tam bu noktada,

odada bazen sorulmayan başka şeyler de asılı kalır:

Evdeki yük dengesi,

yalnızlık,

desteğin olup olmaması,

o dönemin koşulları…

Kimse açıkça “Senin yüzünden.”

dememiş olabilir.

Ama bazı anneler o odadan,

bunu duymuş gibi çıkar.

Ve daha ne olduğunu anlayamadan,

kendisine dönmeye başlar:

“Hamilelikte ne yaptım?”

“Bir şeyi kaçırdım mı?”

“Benim yüzümden mi?”

Tanı çocuğa konmuştur.

Suçluluk anneye yerleşmeye başlamıştır.

Ve burada ikinci büyük kayıt yazılır:

Anne, kendine yas tutma izni vermeden

“çözüm moduna” zorlanır.

Yani anne,

önce ağlayamaz.

Önce duramaz.

Önce “ben ne hissediyorum?” diyemez.

Sanki hissederse çökecekmiş gibi…

Sanki çökerse çocuk düşecekmiş gibi…

Ve bazen anneliğin ilk büyük yalnızlığı burada başlar:

Kendi çöküşüne bile yer olmadığını hissetmek.

Bu yüzden birçok anne tanıdan sonra

çok güçlü görünür.

Çünkü durmaya vakti olmamıştır.

Bazen güçlü görünen şey, güç değildir.

Durmaya izin verilmemiş bir devam ediştir.

Ağlamadan randevu alır.

Yas tutmadan araştırır.

Korkusunu anlamadan çözüm arar.

Dışarıdan bakıldığında güçtür.

İçeriden bakıldığında bazen sadece devam etmektir.

Bu kaydın bedeli: 

Yas tutamadan çözüm moduna geçmek;

duyguyu dondurup yükü büyütmek.

Bir sonraki kayıt, çözüm ararken

bedenin yorulmaya başladığı yerde yazılır.

Burada suç aranmaz;

yükün ne kadar zamandır tek bedende kaldığı görünür.

Üçüncü Kayıt: Hız Kaydı

(Durursan suçlusun)

Tanıdan hemen sonra sistem şöyle konuşur:

“Erken başlamak şart.”

“Zaman kaybetmeyelim.”

“Ne kadar çok seans, o kadar iyi.”

Bu cümleler annenin sinir sistemine şunu yazabilir:

“Durmak tehlikeli.”

Ve anne koşmaya başlar:

randevular,

seanslar,

doktorlar,

özel eğitim,

ev programları…

Bu dönemde annenin bedeni

“anne” olmaktan çıkar,

bir operasyon merkezine döner.

Bu, annenin sevgisinin azaldığı değil;

sevgiyi taşıyacak alanın daraldığı zamandır.

Takvim artık bir takvim değildir.

Takvim bir kurtarma planıdır.

Ve anne fark etmeden şunu yaşamaya başlar:

Çocuğuyla birlikteyken bile zihni başka yerdedir:

“Yarın seans var.”

“Şu raporu alacağız.”

“Bu testi yaptıracağız.”

“Bu ay şuraya yetişmeliyiz.”

Ve fark edilmeden yeni bir denklem kurulur:

Durursam geç kalırım.

Yavaşlarsam kaybederim.

Koşarsam iyi anneyim.

Bir süre sonra dinlenmek bile

dinlenmek gibi gelmez.

Suç gibi gelir.

Çünkü kendine ayırdığı her dakika,

çocuğundan çalınmış bir dakika gibi hissedilebilir.

Ama anne bunu seçmez.

Bunu sistem ona “doğru yol” diye sunar.

Bu hız kaydı, annenin kalbinde

çok ince bir suçluluk üretir:

“Yavaşlarsam çocuğumun hakkını yerim.”

Ve bu suçluluk, annenin dinlenmesini

“lüks” gibi gösterir.

Dinlenmek değil,

“kaçmak” gibi hissettirebilir.

Keyif almak değil,

“ihmal” gibi duyulabilir.

İşte tam burada anne bedeni,

sevgiyi hızla karıştırmaya başlar:

“Ne kadar koşarsam o kadar iyi anneyim.”

Bazen bu karışım,

bir düşünce gibi değil;

dinlenirken bile çenenin kendiliğinden

sıkılması gibi yaşanır.

Bu kaydın bedeli: Dinlenmeyi suçlulukla karıştırmak; sevgiyi hızın içine hapsetmek.

Bu bir tercih değil; sistemin

“yetişmezsem düşer” korkusuyla kurduğu

bir hayatta kalma ritmidir.

Bir sonraki kayıt, hızın sevginin yerini almaya başladığı yerde yazılır.

Çünkü bir süre sonra anne koştuğu için değil,

durursa bir şey kaybedeceğine inandığı için yorulur.

Koşmak yorucudur.

Duramamaya inanmak daha yorucudur.

Dördüncü Kayıt: Çocuğa Bakarken Çocuğu Kaybetmek

(İlişkiden performansa kayma)

Bir süre sonra anne şu kelimeleri öğrenir:

“problem davranış”

“iş birliği”

“söndürme”

“ödül”

“kazanım”

“uyum”

“seans verimi”

Dil teknik görünür.

Ama bedende şu etkiyi bırakabilir:

İlişki geri çekilir;

performans öne geçer.

Çocuk hâlâ oradadır.

Ama araya hedefler girmeye başlamıştır.

Anne bir gün çocuğuna bakarken

şunu fark eder:

“Ben onu artık ‘nasıl’ diye değil,

‘ne yaptı/yapmadı’ diye izliyorum.”

Bu farkındalık acıdır.

Çünkü anne çocuğunu daha az sevdiği için değil,

onu kurtarmaya çalışırken

ilişkiyi ölçmeye başladığı için buradadır.

Yalnız kalan anne, doğal olarak

tutunacak bir şeye ihtiyaç duyar.

Ve klinik dil, tutunulacak bir yapı verir:

ölçülebilir, sayılabilir, kontrol edilebilir…

Ama aynı zamanda

annenin iç dünyasına şu kaydı yazabilir:

“Hata yaparsam bedel öderim.”

Bu yüzden anne rahatlayamaz.

Çünkü rahatlamak

yanlış yapıyorum gibi hissettirebilir.

Ve burada görünmez bir dönüşüm olur:

Anne çocuğun “içini merak eden” yerden,

zamanla daha çok “çıktıyı takip eden” yere kayabilir.

Bu kayma annenin suçu değildir.

Bazen bu kayma, bir karar gibi değil;

çocuğun gözlerine bakmadan önce

otomatik olarak “bugün kaç dakika çalıştık?” diye

zihnin açılması gibi olur.

Bu dilin kendisi kötü değildir.

Ama tek dil hâline geldiğinde,

ilişkiyi gölgeler.

Bir süre sonra anne çocuğuna bakarken,

çocuğu değil yapılacakları görmeye başlayabilir.

En acı tarafı da budur:

Bunu sevgisi azaldığı için değil,

onu kurtarmaya çalışırken yaşayabilir.

Bu kaydın bedeli: Merakı kaybedip ölçüye sığınmak;

ilişkiyi performansın gerisine düşürmek.

Bu metin, anneden “daha iyi” olmasını istemiyor;

anneye daha az yalnız kalacağı bir zemin istiyor.

Bir sonraki kayıt, merakın yerini kontrolün aldığı yerde yazılır.

Beşinci Kayıt: Görünmez Suçluluk

(İçeri dönen ok)

Türkiye’de çoğu anne şu cümleyi taşır:

“Ben doğru yapsam düzelirdi.”

Bu açıkça söylenmez.

Ama şu sorularla dolaşır:

“Evde de uyguluyor musunuz?”

“Anne tutarlı olmalı.”

Bu sözler bazen iyi niyetle kurulur.

Ama beden şu kaydı alabilir:

“Ben yeterli olmazsam çocuk çöker.”

Bu kayıt anneye sürekli tetikte olma hâli verir:

Uyku bölünür.

Çene sıkılır.

Omuzlar kalkar.

Ve en ağır şey şudur:

Ve hata korkusu, dinlenirken bile görevde tutabilir.

Bu korku, annenin sevgisini küçültmez.

Tam tersine: Bu korku sevginin içinden doğar.

Anne çocuğunun canını korumak ister.

Ama bu koruma, bir süre sonra

bedenin üstünde “nöbet”e dönüşür.

Ve nöbet, sevgiyle sürse bile, bedeni yorar.

Çünkü sevmek ile sürekli nöbette kalmak aynı şey değildir.

Ama bazı annelerin hayatında ikisi birbirine karışabilir.

Bazen nöbet, herkes uyumuşken

annenin bir anda yerinden doğrulup

“nefes alıyor mu?” diye bakması kadar

sessiz bir şeydir.

Bu kaydın bedeli: Hata korkusuyla yaşamak;

bedenin hiç kapanmayan bir nöbete geçmesi.

Bir sonraki kayıt, beden artık taşıyamamaya başladığında yazılır.

Altıncı Kayıt: Kendi Sesinden Şüphe Etmek

(Onaysız gevşeyememe)

Anne zamanla kendi bedenini değil,

bir otoritenin yüz ifadesini okumayı öğrenebilir.

Bu, annenin zayıflığı değil;

yalnız kalmış bir sistemin ‘yanlış yapmayayım’ çabasıdır.

“Hocaya soralım.”

“Bir bakalım ne diyecekler.”

Bu cümleler saygı gibi görünür.

Ama bedende başka bir şey bırakabilir:

Onay gelmeden gevşeyememe.

Anne çoğu zaman çocuğu en iyi tanıyan kişidir.

Ama bunu söylemeye çekinir.

Çünkü Türkiye’de birçok anne şunu hissedebilir:

“Ben anne olarak konuşursam duygusal sayılır.”

“Uzman konuşursa bilimsel sayılır.”

Bir süre sonra mesele uzmana güvenmekten çıkar.

Kendi kararına güvenememeye dönüşebilir.

Ve anne, çocuğunu yıllardır tanıyor olsa bile,

bildiği şeyi söylemek için

başkasının onayını beklemeye başlayabilir.

Ve beden şunu öğrenir:

Kendi sezgisi yetmez.

Kendi bilgisi taraflıdır.

Kendi duygusu güvenilir değildir.

Ve şu kayıt yazılır:

“Ancak onaylanırsam rahatlayabilirim.”

Bu kayıt bedende şöyle görünebilir:

• Uzman randevusu öncesi mide ağrısı

• “Hocaya sormadan” karar verememe

• Boğazda düğüm

• Onay gelince kısa rahatlama, sonra yeniden gerilim

Bir süre sonra anne,

bildiği şeyi bile tek başına söylemekten çekinir.

Kendi sesi küçülür.

Dışarıdaki sesler büyür.

Bir süre sonra anne yalnızca ne yapacağını değil,

ne hissetmeye hakkı olduğunu bile dışarıdan öğrenmeye başlayabilir.

Ve her kararın önüne aynı soru gelir:

“Ya yanlış yaparsam?”

Bazen bu yorgunluk,

uzman kapısında beklerken

avucun terlemesi gibi görünür.

Bu kaydın bedeli: Onaysız gevşeyememek;

kendi beden bilgisini dış sesin gölgesinde kaybetmek.

Bir sonraki kayıt, güçlü görünmenin yorucu olmaya başladığı yerde yazılır.

Ara Kayıt: Birlikteyken de Yalnız Kalmak

(İyi niyetli grupların bedene yazdıkları)

Bir süre sonra anne yalnız kalmaz.

Dernekler vardır.

Topluluklar vardır.

“Benim gibi anneler” vardır.

Bu alanlar çoğu zaman iyi niyetle kurulur:

anlaşılmak, görülmek, yalnız olmamak içindir.

Ama beden her zaman aynı şeyi yazmaz.

Sürekli maruz kalınan hikâyeler,

bitmeyen kriz anlatıları,

karşılaştırmalar,

“biz şunu yaptık” cümleleri…

Anne kendi yükünü bırakmadan,

başkalarının yükünü de taşımaya başlar.

Bu birliktelik bazen bedeni rahatlatmaz.

Aksine, alarmı birlikte tutar.

Anne kendi dünyasına döner.

Ama bedeni hâlâ tetiktedir.

“Anlaşıldım. Ama dinlenmedim.”

Çünkü bazen aynı acıyı paylaşmak

insanı yalnızlıktan çıkarır.

Ama yükten çıkarmaz.

Başkasının hikâyesini dinler.

Kendi geleceğini görür.

Telefonu kapatır.

Ama beden hâlâ nöbettedir.

Ve anne fark etmeden şunu öğrenir:

“Burada da duramam.”

Kalabalık vardır.

Ama taşıyan beden hâlâ tektir.

Bu kayıt çok sessizdir.

Çünkü kimseyi suçlamaz.

Ama bedeni yorar.

Bazen bu yorgunluk,

telefona bir bildirim düşünce

kalbin anlık hızlanmasıyla bile anlaşılır.

Bu kaydın bedeli: Anlaşılmadan da yorulmak;

alarmın kalabalıkta bile sönmemesi.

Bir sonraki kayıt, annenin kendini unutmaya başladığı yerde yazılır.

Ara Kayıt: İnancın Sarsıldığı Yer

(İsyan, suçluluk ve sessiz utanç)

Bu yolculuk sadece bedeni değil,

annenin inandığı şeyleri de sınar.

Bazı anneler için bu süreçte

sadece güç tükenmez;

inançla kurulan bağın ritmi de değişir.

Başta dualar edilir.

Sabır telkin edilir.

“Bir hikmeti vardır” denir.

Ama zaman uzadıkça,

cevap gelmedikçe,

yük hafiflemedikçe

annenin içinde sessiz bir soru büyüyebilir:

“Neden?”

Bu soru çoğu zaman yüksek sesle sorulmaz.

Çünkü Türkiye’de anneden beklenen şudur:

Şükretsin.

Dayansın.

Sarsılmasın.

Ama beden başka bir şey yaşayabilir.

Gecenin bir yarısı, çocuk yine uyumamışken,

yine korkuyla sıçramışken,

yine kimse gelmemişken

anne içinden şunu geçirebilir:

“Ben ne yaptım?”

“Niye bu kadar yalnızım?”

“Beni duyan var mı?”

Bu cümleler bir “inançsızlık” değildir.

Bu cümleler, taşınan yükün dile gelmesidir.

Ama çoğu anne bunu

kendine bile itiraf edemez.

Çünkü ardından ikinci bir yük gelebilir:

suçluluk.

“Bunu düşünmemeliydim.”

“Yanlış hissediyorum.”

“Şükretmeliyim.”

Ve böylece içeride açılan çatlak,

bedende yeni bir kayda dönüşebilir:

Anne sadece çocuğunu değil,

kendi iç sarsıntısını da taşır.

Bu sarsıntı bazen dua edememek olarak görünür.

Bazılarında öfke olur.

Bazılarında içe kapanma.

Bazılarında “hiçbir şey hissetmiyorum” donukluğu.

Ve çoğu zaman anne şunu yaşar:

İnancını kaybettiği için değil,

inancını kaybetmekten korktuğu için susar.

Bu sessizlik, annenin

manevî dünyasını da yalnızlaştırabilir.

Oysa bu yolculukta yaşanan isyan,

imanın karşıtı değildir.

Ve bazen insan, o çığlıktan bile utanır.

Ve çoğu zaman anne onu da sessizce taşır.

⬛ Mikro Mühür

Bir annenin iç sarsıntısı, zayıflığı değil;

uzun süre yalnız taşınmışlığın izidir.

Burada suç aranmaz; sadece

nöbetin ne kadar uzadığı görünür.

Ara Kayıt: Annenin Bedeni Konuşmaya Başladığında

(Kaçamamak, savaşmak, tükenişe yürümek)

Bir noktadan sonra, annenin bedeni de

çocuklar gibi konuşmaya başlar.

Ama onun dili çoğu zaman tanınmaz.

Çocuğun taşması için bazen

bir dilimiz vardır.

Annenin taşması içinse

çoğu zaman yalnızca bir yargımız vardır.

“Çok gergin.”

“Abartıyor.”

“Biraz sakin olsa.”

“Bu kadar sinirlenmeye ne gerek var?”

“Anne ama güçlü olmalı.”

Kimse şu soruyu sormaz:

“Bu kadın ne kadar süredir böyle yaşamak zorunda?”

Çünkü bazen “çok gergin” dediğimiz kadın,

yıllardır gevşeyebileceği bir hayat bulamamıştır.

Oysa bu noktada olan şudur:

Anne artık taşıyamıyordur.

Kaçmak ister.

Ama kaçamaz.

Çünkü kaçarsa çocuk düşer.

Çünkü kaçarsa düzen çöker.

Çünkü kaçarsa “bencil” gibi hissedebilir.

Savaşmak ister.

Ama savaşacak gücü de kalmamıştır.

Ve böylece anne,

fark etmeden şuraya yürür: tükenişe.

Bu bir an değildir.

Bu bir çöküş de değildir.

Bu, uzun süre savaşarak ayakta kalmış bir bedenin yavaş yavaş sönmesidir.

Anne hâlâ işini yapar.

Hâlâ çocuğunu taşır.

Hâlâ “idare eder.”

Tam da bu yüzden tükenişi uzun süre görünmeyebilir.

Çünkü sistem hâlâ çalışıyordur.

Ama içeride bir şeyler kapanmaya başlar.

Bazı annelerde bu,

hiçbir şey hissetmemek olarak görünür.

Bazılarında en küçük şeyde patlamak.

Bazılarında insanlardan kaçmak

ama yalnızlıktan da korkmak.

Bu hâller çoğu zaman yanlış okunur:

“Psikolojisi bozuldu.”

“Dayanamadı.”

“Zayıfladı.”

Belki de yanlış soru şudur:“

Bu kadına ne oldu?”

Daha doğru soru bazen şudur:

“Bu kadın ne kadar süredir, ne kadarını tek başına taşıyor?”

Çünkü insan bazen bir anda bozulmaz.

Yıllarca dayanır.

Sonra dayanmanın bedeli görünür olur.

Dışarıdan:

“Değişti.”

denir.

Evet.

Değişmiştir.

Çünkü yıllarca aynı hayatı taşıyan insan,

her zaman aynı kalmaz.

Daha çabuk öfkelenebilir.

Daha az konuşabilir.

Daha çok kontrol etmeye çalışabilir.

Ya da hiçbir şey hissetmemeye başlayabilir.

Bunu yalnızca karakterle açıklamak kolaydır.

Daha zor olan, o karakterin ne kadar zamandır

nöbette olduğunu sormaktır.

Çünkü bazen karakter dediğimiz şeyin içinde,

yıllardır taşınan bir hayat da vardır.

Ve bu noktada anne şunu yaşayabilir:

Ne kaçabilir, ne savaşabilir, ne de durup dinlenebilir.

İşte burası, annenin ayakta kalırken

tükenmeye başladığı yerdir.

Çünkü tükeniş her zaman yere düşmek değildir.

Bazen hayatı sürdürürken kendinden eksilmektir.

İşlev sürer.

İnsan eksilir.

Çocuğun taşmasına bazen şefkatle bakılır.

⬛ Mikro Mühür

Bir annenin taşması karakterini anlatmaz.

Bazen yalnızca şunu anlatır:

Çok uzun süredir taşıyor.

Ek Kayıt: “Allah Yardımcın Olsun”un Yalnızlığı

(İyi niyetli cümleyle artan izolasyon)

Türkiye’de bazı cümleler iyi niyetle kurulur.

Ama bazen bedende yalnızlık da üretebilir:

“Allah yardımcın olsun.”

“Çok zor.”

“Sen çok güçlüsün.”

“Valla senin yerinde olmak istemezdim.”

Anne bu sözleri çoğu zaman tartışmaz.

Teşekkür eder.

Gülümser.

Geçer.

Ama beden bazen şunu duyabilir:

“Ben seni görüyorum… ama yanında duracak gücüm yok.”

Bazen bu duyma, bir kelime gibi değil;

evden çıkarken kapıyı kapattığında

evin bir anda daha sessizleşmesi gibi olur.

Cümle şefkatlidir.

Ama bazen ardından kimse kalmaz.

Temenni vardır.

Omuz yoktur.

Bu nedenle anne bir süre sonra şunu öğrenebilir:

Kimse kötü değil…

ama kimse de gelmiyor.

Ve “Allah yardımcın olsun” cümlesi,

iyi niyetle bile söylense,

bedende şu kayda dönüşebilir:

“Somut destek az; temenni çok.”

Bu kayıt annenin sosyal alanını daraltır:

Aramalar azalır,

davetler azalır,

ziyaretler seyrekleşir.

Anne de zamanla daha az anlatır.

Çünkü anlatınca

değişen bir şey olmadığını hisseder.

Bir süre sonra sessizlik, güçlü olmanın değil;

yardım beklemeyi bırakmanın biçimine dönüşebilir.

Bir sonraki kayıt, geleceğin bugünden

ağır gelmeye başladığı yerde yazılır.

Bedene Yazılan Derinleşen Kayıtlar

(Altıncı kayda giden yolda — Türkiye sahnesiyle yazılan izler)

Bu bölüm hızlı okunmaz;

çünkü burada yük, olaylarla değil

günlerin birikimiyle anlaşılır.

Büyük bir şey olmak zorunda değildir.

Bazen insanı değiştiren,

küçük şeylerin hiç bitmemesidir.

Kriz değil yalnızca.

Krizlerin arasındaki hayat da yorabilir.

Acıma Bakışı ve Anlaşılamama

Bazen soru evde sorulmaz.

Dışarıda sorulur: markette, parkta, akraba ziyaretinde.

“Konuşmuyor mu?”

Soru masum gibi görünür.

Ama bakışlar masum değildir.

Anne cevap vermez.

Ama bedeni cevap verir:

Göğüste ani bir sıkışma.

Mideye oturan sıcaklık.

Omuzların düşmesi.

Ve beden şunu öğrenir:

“Biz dışarıda korunmasızız.”

Bu korunmasızlık annenin içine bir refleks yazar:

Daha az dışarı çık.

Daha az görün.

Daha az anlat.

Daha az çağır.

Daha az umut et.

Bazen anne, kimseye bir şey demeden evine döner.

Ama beden gün boyu “sıkışık” kalır.

Bazen “sıkışık” dediğin şey,

gün boyu nefesin yarım kalması gibi

küçük bir ayrıntıyla bile kendini belli eder.

Yardım İsteyememe

(Yakın akraba dışı destek – yetersizlik korkusu + şikâyet edememe)

Anne bazen yakınından değil,

dışarıdan bir destek ister:

birinin çocuğa bakmasını,

bir saat nefes alabilmeyi…

Ama içten geçen cümle şudur:

“İstersem, yapamıyor gibi görünürüm.”

Bu yardım; anneanneye bırakmak,

teyzeye rica etmek değildir.

Bu yardım; bir profesyonelden,

bir bakıcıdan, bir komşudan,

bir kurumdan destek istemektir.

Ve tam burada beden şunu öğrenebilir:

“Bunu istemek, yetersizlik gibi.”

Anne çoğu zaman isteyemez.

İsteyemediği her an

bedene yeni bir kayıt eklenir:

kaslar sertleşir.

Yalnız baş etme refleksi güçlenir.

“Kimseye yaslanma” öğrenilir.

Ve bir de şu öğretilir:

“Şikâyet etme.”

“Şükret.”

Bu iki cümle bazen teselli gibi gelir;

ama bazı annelerde,

yardım istemeyi giderek daha zor hâle getirir.

Söylenmeyen ihtiyaç ortadan kalkmaz.

Yalnızca taşınmaya devam eder.

Bazen bu iniş,

gece yastığa başını koyduğunda belin

bir türlü rahat yer bulamaması gibi görünür.

Altıncı Kayıt: Yalnızlık Haritası

(Akraba çevresinden gelen geri çekilme – destek kaybı = regülasyon kaybı)

Bu metin “kötü niyet” aramaz.

Kapasite ile yük arasındaki dengenin

bozulduğu yerleri anlatır.

Bu kayıt çoğu zaman uzaklardan değil,

en yakından gelir.

Bir akraba söyler.

Bir aile büyüğü.

Bazen iyi niyetle,

bazen çaresizlikle:

“Biz bu çocuğun dilinden anlamıyoruz.”

Cümle masumdur.

Kimse kötü niyetli değildir.

Ama beden bu cümleyi şöyle kaydedebilir:

“Bu yük size ait.”

Bazen bu kayıt, bir cümle gibi değil;

o günün akşamında evin içine çöken

ağır bir sessizlik gibi olur.

O andan sonra yardımlar azalır.

Ziyaretler seyrekleşir.

“Sen daha iyi biliyorsun” denir.

Anne yalnız kalır.

Ve yalnız kalan bakım verenin sinir sistemi şunu öğrenir:

“Kimse gelmeyecek.”

Bu yalnızlık bazen kalabalığın içinde olur.

Baba vardır.

Ev vardır.

Hayat akıyordur.

Ama regülasyon yoktur.

Anne bunu yüksek sesle söylemez.

Söylerse kırılacağını bilir.

Söylerse yükün daha da ağırlaşacağını hisseder.

Ama beden kaydeder:

“Yanımda biri var ama yalnızım.”

Yalnızlığın en ağır biçimlerinden biri budur:

Birinin varlığına rağmen yükün paylaşılmaması.

Bu kayıt ağırdır.

Çünkü artık yalnızca çocuğu taşımıyordur.

Kendisini de tek başına tutmaya çalışıyordur.

Ağlayacaksa kendi kendine toparlanır.

Korkacaksa sessiz korkar.

Yorulacaksa iş bittikten sonra yorulur.

Çünkü içeride aynı soru vardır:

“Ben bırakırsam kim devam edecek?”

Bu kaydın bedeli: Regülasyonu tek başına sürdürmek;

“yanımda biri var ama yalnızım” yükünü bedenle taşımak.

Ve artık kayıtlar çözümle değil,

dayanma ile yazılmaya başlar.

Ek Kayıt: Tek Ebeveynlikte Çifte Rol

(İki kişinin yükünün tek hayata kalması)

Her ailede baba vardır demiyoruz.

Bazen baba yoktur.

Bazen fiziksel olarak yoktur.

Bazen vardır ama duygusal olarak uzaktır.

Bazen ayrılık vardır.

Bazen kayıp vardır.

Bazen iki yetişkin arasında paylaşılabilecek yük,

tek kişinin hayatına kalmıştır.

Bu durumda kayıt sadece “yorgunluk” değildir.

Bu durumda kayıt şudur:

Anne tek kişi olarak yaşar.

Ama iki kişilik yük taşır.

Ve bazen en ağır yalnızlık, yardım edecek kimsenin olmaması değildir.

Yardım istemeye bile gücün kalmamasıdır.

Sınır koyan kişi.

Taşıyan kişi.

Planlayan kişi.

Krizde sakin kalan kişi.

Gece uyanan kişi.

Gündüz idare eden kişi.

Ve bir süre sonra anne

“yardım” istemeyi bile unutabilir.

Çünkü yardım istemek için bile enerji gerekir.

Bu kaydın bedensel dili nettir:

Sırt ve bel ağrısı,

kronik tükenme,

sabahları “daha gözümü açmadan yoruldum” hissi…

Ama asıl ağır olan şudur:

Anne bazen kimseye söylemeden

içinden şunu geçirir:

“Ben düşersem… kim tutacak?”

Bu tek cümle,

tek ebeveynliğin en ağır yalnızlıklarından birini anlatır.

Kimse duymasa bile beden duyar.

Sessiz Sonuç: “Ben Kimdim?” Kaybı

Bir gün anne aynaya bakar.

Ve kendine yabancılaşır.

Bir süre sonra herkes onun kim olduğunu bilir:

Çocuğun annesi.

Randevuları takip eden anne.

Her şeyi bilen anne.

Krizde aranacak anne.

Güçlü anne.

Bir gün herkes onu tanıyordur.

Ama herkes aynı kişiyi tanıyordur:

çocuğun annesini.

Bir tek soru giderek daha az sorulur:

“Sen kimsin?”

Ve bazen daha ağır olan şudur:

Anne de bu sorunun cevabını hemen bulamaz.

Bu bir kapris değildir.

Bu da bedene yazılan bir kayıttır.

Bir annenin kendini kaybetmesi, sevgisinin azlığı değildir.

Tam tersine:

Sevgi uzun süre yalnız taşındığında,

insanın kendisine ayıracağı yer daralır.

Ve bazen anne şunu fark eder:

Kendini kaybetmek bir “an” değildir.

Bir süreçtir.

Kendini kaybetmek bazen aynaya bakıp kendini tanımamak değildir.

Hayatında kendine ait ne kadar az yer kaldığını fark etmektir.

Bu kaydın bedeli: 

Kendine ayrılan yerin daralması;

kimliğin anne rolünün içinde erimesi.

Ek Kayıt: “Benden Sonra Ne Olacak?” Yanığı

(Silikleşen çocuk + geleceğin belirsizliği)

Bazı korkular bugünden gelmez.

Gelecekten bugünün bedenine düşer.

Yolun sonunda bazen “zor davranışlar” azalır.

Ama bu her zaman iyileşme değildir.

Bazen çocuk silikleşir.

Bazen daha az ister.

Bazen daha az ağlar.

Bazen daha az talep eder.

Bazen “idare eder” gibi görünür.

Dışarıdan şöyle denir:

“Bak düzeldi.”

“Ne güzel sakinleşti.”

“Artık sorun yok.”

Ama anne bazen o sakinliğe bakar

ve rahatlayamaz.

Çünkü çocuğunu yıllardır izliyordur.

İçinden bir soru geçer:

“Gerçekten iyi mi?”

Sonra daha ağır olanı:

“Yoksa artık daha az mı gösteriyor?”

Ve tam burada annede ağır bir soru büyür:

“Benden sonra ne olacak?”

Anne yalnızca kendi yokluğunu düşünmez.

Kendisi olmadan devam edecek hayatı da düşünür.

Çünkü bazı ailelerde anne,

çocuğun en küçük değişimlerini

yıllardır en yakından izleyen kişidir.

Gözündeki küçük değişimi,

nefesindeki sıkışmayı,

bir kelimenin altındaki “yardım” çağrısını…

Anne bilir:

Bu çocuğu “anlayan” kişi azalırsa,

çocuk dünyada yalnız kalabilir.

Bu yüzden “benden sonra ne olacak?”

sadece gelecek kaygısı değildir.

Bazen daha derinde şu korku vardır:

“Ben olmazsam onu kim gerçekten anlayacak?”

Bir yandan yaşamak ister,

bir yandan “yaşamam şart” gibi hisseder.

Ve bu, annenin bedeninde

kronik bir alarm üretebilir:

Gelecek düşüncesi geldiğinde

mideye oturan ağırlık,

geceleri uyanma,

aniden göz dolması…

Bu soru çoğu zaman paylaşılmaz.

Çünkü paylaşınca “abartıyorsun” denebilir.

Ama anne bilir:

Bu abartı değil.

Bu, yalnız taşıyanın gerçekliğidir.

Bu kaydın bedeli: Geleceği düşünürken bedene oturan ağırlık;

bağın kopacağı korkusuyla yaşamak.

Bu Harita Neden Var?

Bu harita annenin neyi yanlış yaptığını değil;

bedenin neyi tek başına

taşımak zorunda kaldığını gösterir.

Bu harita “çözüm baskısı” üretmek için değil;

yükün yerini doğru görüp suçluluğu azaltmak için var.

Ve bazen ilk onarım,

çözüm aramak değil;

yükü tek bedenden çıkarmanın yollarını aramaktır.

⬛ Sessiz Mühür

Bu anneler dağılmaz.

Ama bedenleri taşır.

Ve soru artık şudur:

Bu beden ne zamandır tek başına taşıyor?

Belki de ilk soru artık çocuğa değil,

anneye dönmelidir:

“Sen ne zamandır böyle yaşıyorsun?”

Bir çocuk zorlandığında bakım verenin varlığı önemlidir.

Ama sonra anneye dönüp:

“Sen sakin olursan çocuk da sakin olur.”

demek yetmez.

Çünkü o annenin ne zamandır uyumadığına,

ne kadar yalnız kaldığına,

ne kadar korktuğuna,

ne kadar destek aldığına bakmadan bunu söylemek,

çocuğun yükünü bir kez daha

annenin omzuna bırakmaktır.

Çocuğun düzenlenmeye ihtiyacı olabilir.

Ama onu düzenlemesi beklenen yetişkinin de desteklenmeye ihtiyacı olabilir.

Ve bazen asıl haksızlık tam burada başlar.

Bu yazı bitmiyor.

Burada sadece nefes alıyor.

Ve bu hâliyle bir anne belki şunu der:

“Evet… Kimse beni terk etmedi belki.

Ama kimse de benimle kalmadı.”

Bu noktada insanın aklına hemen şu soru gelebilir:

“Peki şimdi ne yapacağız?”

Ama bazen onarım, yeni bir şey eklemekle başlamaz.

Önce, bedenin artık neyi taşıyamadığını

fark etmekle başlar.

Sonra şu soruyla:

Bu yükün ne kadarı artık

onun bedeninde kalmak zorunda değil?

Bir sonraki yazı tam bu sessiz eşikten başlayacak:

Anne güçlenmedi.

Alıştı.

Faydalanılan Kaynaklar & Okuma Notları

Bu yazının hazırlanmasında stres fizyolojisi, bakım veren stresi, ebeveynlik yükü, sosyal destek, aile süreçleri, ilişkisel gelişim ve otizmli çocukların ailelerine ilişkin araştırma literatüründen yararlanılmıştır.

Bu metin bir akademik derleme değildir. Amaç, annenin yaşadıklarını yalnızca “güçlü olmak”, “kaygılı olmak” ya da “dayanmak” gibi bireysel özelliklerle açıklamak yerine; uzun süreli bakım sorumluluğu, stres, belirsizlik, sosyal destek, ilişki koşulları ve beden üzerindeki birikimli yükle birlikte anlamaya çalışan bütüncül bir çerçevede ele almaktır.

Aşağıdaki kaynakların tümü aynı türde veya aynı kanıt düzeyinde değildir. Hakemli bilimsel araştırmaların yanında kuramsal çalışmalar ve alanı anlamaya yardımcı olan eserler de bulunmaktadır. Bu nedenle her kaynak, taşıdığı kanıt düzeyine uygun biçimde kullanılmıştır.

1. Uzun süreli stres – beden – birikimli yük

Bruce S. McEwen

Nöroendokrinolog ve stres araştırmacısıAllostasis / Allostatic Load araştırmaları

• Tekrarlayan veya uzun süren uyum çabasının zaman içinde oluşturabileceği fizyolojik maliyeti açıklayan temel bilimsel çerçevelerden birini geliştirmiştir.• Yazıdaki tek bir zor günün değil; yıllarca tekrarlanan uykusuzluk, belirsizlik, bakım sorumluluğu ve yetersiz toparlanmanın birikimli yük oluşturabileceği düşüncesinin temel bilimsel dayanaklarından biridir.

Robert M. Sapolsky

Nöroendokrinolog ve stres araştırmacısıWhy Zebras Don’t Get Ulcers

• Akut stres yanıtı ile uzun süreli veya tekrar eden stres yükünün fizyolojik sonuçları arasındaki farkı anlaşılır bir çerçevede ele alır.• Yazıdaki “gün bitse bile bedenin hemen dinlenme hâline dönemeyebilmesi” ve uzun süre tetikte yaşamanın bedensel maliyeti temalarına genel bir stres fizyolojisi arka planı sağlar.

2. Otizm – ebeveynlik stresi – bakım yükü

Stephanie A. Hayes & Shelley L. Watson

Psikoloji ve ebeveynlik stresi araştırmalarıThe Impact of Parenting Stress: A Meta-Analysis of Studies Comparing the Experience of Parenting Stress in Parents of Children With and Without Autism Spectrum Disorder

• Otizmli çocukların ebeveynlerinde ebeveynlik stresinin önemli bir araştırma alanı olduğunu gösteren temel meta-analizlerden biridir.• Yazıdaki annenin yaşadığı zorlanmayı yalnızca kişilik, dayanıklılık veya “kaygılı anne” etiketiyle açıklamama yaklaşımına güçlü bir bilimsel zemin sağlar.

Marsha Mailick Seltzer, Jan S. Greenberg ve çalışma arkadaşları

Otizm, aile ve yaşam boyu bakım süreçleri araştırmaları

• Otizmli bireylerin ailelerinde uzun süreli bakım deneyimi, günlük stres ve ebeveyn iyilik hâlini yıllara yayılan araştırmalarla incelemişlerdir.• Yazıdaki bakım yükünün yalnızca belirli kriz anlarından değil, yıllar boyunca devam eden gündelik sorumluluklardan da oluşabileceği düşüncesini destekleyen önemli araştırma hatlarından biridir.

Richard P. Hastings ve çalışma arkadaşları

Gelişimsel yetersizlikler, aile ve ebeveyn stresi araştırmaları

• Otizm ve gelişimsel yetersizliklerde ebeveyn stresi, psikolojik iyilik hâli, baş etme ve aile koşulları arasındaki ilişkileri inceleyen geniş bir araştırma hattı oluşturmuştur.• Yazıdaki “Sorun yalnızca annenin ne kadar dayanıklı olduğu değil; ne kadar destekle ve hangi koşullarda taşıdığıdır” yaklaşımına bilimsel arka plan sağlar.

3. Sosyal destek – yalnızlık – yükün paylaşılması

Anat Zaidman-Zait ve çalışma arkadaşları

Otizm ve ebeveynlik stresi araştırmaları

• Otizmli çocukların annelerinde kişisel ve sosyal kaynaklar ile ebeveynlik stresinin zaman içindeki ilişkisini incelemişlerdir.• Yazıdaki sosyal desteğin yalnızca duygusal bir iyilik değil, bakım yükünün nasıl taşındığını etkileyebilen önemli bir kaynak olduğu düşüncesini destekler.

Brian Lovell ve çalışma arkadaşları

Bakım veren stresi, sosyal destek ve damgalanma araştırmaları

• Otizmli çocukların bakım verenlerinde algılanan sosyal destek, stres ve damgalanma arasındaki ilişkileri incelemişlerdir.• Yazıdaki “Yanımda biri var ama yalnızım”, yakın çevrenin geri çekilmesi ve yükün giderek tek kişinin üzerinde kalması temalarına araştırma zemini sağlar.

4. Damgalanma – suçluluk – annenin kendi sesinden şüphe etmesi

Affiliate Stigma araştırma literatürü

• Otizmle ilişkili toplumsal yargıların yalnızca otistik bireyi değil, ebeveyn ve bakım verenleri de etkileyebildiğini; suçlanma, utanma, sosyal geri çekilme ve ebeveynlik yeterliğinin sorgulanması gibi deneyimlerle ilişkili olabileceğini göstermektedir.• Yazıdaki “Daha az dışarı çık. Daha az görün. Daha az anlat.” ve annenin giderek kendi deneyimini dışarıdaki bakışlarla değerlendirmeye başlaması temalarına sosyal-psikolojik bir çerçeve sağlar.

Parenting Self-Efficacy / Ebeveynlik Öz-Yeterliği araştırmaları

• Ebeveynin kendi bakım verme ve karar verme kapasitesine ilişkin algısının stres, sosyal destek ve aile yaşam kalitesiyle ilişkili olabileceğini gösteren bir araştırma alanıdır.• Yazıdaki “Ya yanlış yaparsam?”, “Ben doğru yapsam düzelirdi” ve kendi kararından giderek daha fazla şüphe etme temalarının bilimsel arka planına katkı sağlar.

5. İlişki – bakım veren kapasitesi – birlikte düzenlenme

Edward Tronick

Gelişim psikoloğu ve araştırmacıMutual Regulation / Still-Face çalışmaları

• Bakım veren–çocuk ilişkisindeki karşılıklı etkileşim, düzenlenme, kopukluk ve yeniden bağlantı süreçlerini deneysel olarak inceleyen önemli bir araştırma hattı oluşturmuştur.• Yazıdaki çocuğun yanında düzenleyici bir yetişkinin önemini kabul ederken, o yetişkinin de kapasitesi ve ihtiyaçları olan bir insan olduğunu unutmama yaklaşımına gelişimsel bir arka plan sağlar.

Bruce D. Perry

Çocuk psikiyatristi ve araştırmacıThe Boy Who Was Raised as a DogWhat Happened to You?

• Stres, gelişim, ilişkisel deneyim ve düzenlenmeyi birlikte düşünmeye yardımcı olan gelişimsel ve klinik bir perspektif sunar.• Bu yazıda Perry’nin yaklaşımı, annenin deneyimini doğrudan açıklayan bir model olarak değil; davranışın ve bedensel durumun içinde geliştiği yük, ilişki ve düzenlenme bağlamını görmeye yardımcı olan düşünsel bir çerçeve olarak kullanılmıştır.

6. İnanç – maneviyat – baş etme

Kenneth I. Pargament ve dinî baş etme literatürü

Psikolog ve dinî/manevî baş etme araştırmacısı

• Din ve maneviyatın zor yaşam deneyimlerinde hem destekleyici hem de bazı koşullarda çatışma, suçluluk ve sorgulama içeren biçimlerde yaşanabileceğini gösteren geniş bir araştırma alanı oluşturmuştur.• Yazıdaki “Neden?”, “Beni duyan var mı?” ve inancın sarsılmasından dolayı ayrıca suçluluk duyma temasını, inançsızlık etiketi yerine baş etme ve manevî mücadele bağlamında düşünmeye yardımcı olur.

Nalini Tarakeshwar & Kenneth I. Pargament

Religious Coping in Families of Children With Autism

• Otizmli çocukların ailelerinde dinî baş etme biçimleri ile psikolojik uyum arasındaki ilişkileri inceleyen çalışmalardandır.• Yazıdaki inancın hem dayanma kaynağı hem de zor soruların yaşandığı bir alan olabileceği düşüncesine doğrudan ilgili bir araştırma hattı sağlar.

7. Bilimsel ve kurumsal kaynaklar

Harvard Center on the Developing Child — Uzun süreli stres, destekleyici ilişkiler, bakım veren kapasitesi ve çocuk gelişimini etkileyen çevresel koşullar üzerine araştırma temelli gelişimsel kaynaklar.

American Academy of Pediatrics (AAP) — Çocuk ve aileyi birlikte ele alan family-centered care yaklaşımı; bakım verenlerin bilgi, deneyim ve ihtiyaçlarının bakım sürecinin parçası olarak görülmesine yönelik klinik çerçeveler.

World Health Organization (WHO) — Gelişimsel güçlükleri bulunan çocukların bakım verenlerinin desteklenmesi, aile merkezli yaklaşımlar ve bakım veren iyilik hâline ilişkin kaynaklar.

ZERO TO THREE — Erken çocukluk, bakım veren–çocuk ilişkileri, sosyal-duygusal gelişim ve birlikte düzenlenme üzerine araştırma temelli kaynaklar.

8. Seçilmiş hakemli çalışmalar

Hayes, S. A., & Watson, S. L. (2013). The Impact of Parenting Stress: A Meta-Analysis of Studies Comparing the Experience of Parenting Stress in Parents of Children With and Without Autism Spectrum Disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders.

Karst, J. S., & Van Hecke, A. V. (2012). Parent and Family Impact of Autism Spectrum Disorders: A Review and Proposed Model for Intervention Evaluation. Clinical Child and Family Psychology Review.

Dabrowska, A., & Pisula, E. (2010). Parenting Stress and Coping Styles in Mothers and Fathers of Pre-School Children With Autism and Down Syndrome. Journal of Intellectual Disability Research.

Smith, L. E., Hong, J., Seltzer, M. M., Greenberg, J. S., Almeida, D. M., & Bishop, S. L. (2010). Daily Experiences Among Mothers of Adolescents and Adults With Autism Spectrum Disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders.

Zaidman-Zait, A., et al. (2017). Impact of Personal and Social Resources on Parenting Stress in Mothers of Children With Autism Spectrum Disorder. Autism.

McEwen, B. S. (1998). Protective and Damaging Effects of Stress Mediators. New England Journal of Medicine.

Okuma Notu

Burada kullanılan “bedene yazılan kayıtlar”, “nöbet”, “bedenin konuşması” ve “yükün tek bedende kalması” gibi ifadeler bilimsel tanılar değil; uzun süreli bakım yükünün psikolojik, ilişkisel ve bedensel taraflarını görünür kılmak için kullanılan anlatısal kavramlardır.

Yazının temel sorusu şudur:

Bir anne yıllarca herkesi taşırken, onu kim taşıdı?