14-Yüksek Arousal'da Ne Yapılabilir? Düşük Arousal'da Ne Yapılabilir?
- 17 Tem
- 6 dakikada okunur
Aynı çocuk, her gün aynı desteğe ihtiyaç duymaz.
Özel Seri— Eşik
Yazı 14
Bazı aileler bir süre sonra şunu söyler:
“Dün işe yaradı.”
“Bugün neden işe yaramıyor?”
İşte tam da bu soru,
sinir sistemini anlamanın
başladığı yerdir.
Çünkü sinir sistemi her gün
aynı durumda değildir.
Dün işe yarayan destek,
bugün aynı etkiyi göstermeyebilir.
Çocuk hareketlenir.
Daha çok komut verilir.
Çocuk sessizleşir.
Bu kez daha fazla harekete zorlanır.
Oysa bazen sorun kullanılan yöntemin
kötü olması değildir.
Sorun, o yöntemin sinir sisteminin
bugünkü ihtiyacına uygun olmamasıdır.
Çünkü yüksek arousal ile düşük arousal
her zaman aynı desteğe ihtiyaç duymaz.
Biri artan yükün içinde taşarken,
diğeri aynı yükü taşıyacak
kapasiteye ulaşamıyor olabilir.
Bu yüzden doğru destek yalnız
görünen davranışa değil,
sinir sisteminin o anda
neyi taşıyabildiğine göre değişmelidir.
Çünkü aynı davranışın altında her zaman aynı ihtiyaç bulunmaz.
Önce Şunu Hatırlayalım
Amaç; çocuğu susturmak değildir.
Amaç; sinir sisteminin
yeniden denge kurabilmesine
yardım etmektir.
Regülasyon; güven, ilişki,
bedenin taşıyabileceği kadar
yük ve zamana izin verildiğinde gelişebilir.
Bu yüzden sinir sistemi çoğu zaman
acele ettirildiğinde değil;
ihtiyacı doğru okunduğunda ve
yeterli zaman tanındığında
yeniden denge kurmaya başlayabilir.
Amaç çocuğu sürekli düşük ya da
sürekli sakin bir düzeyde tutmak değildir.
Amaç, öğrenme, ilişki ve günlük yaşama
yeniden erişebileceği uygun çalışma aralığına
dönmesine destek olmaktır.
Yüksek arousal ile düşük arousal birbirine benzeyebilir.
Ama ihtiyaç duydukları destek
çoğu zaman farklıdır.
Bu yüzden önce tabloyu
doğru okumak gerekir.
Çünkü dışarıdan
düşük arousal gibi görünen
her tablo aynı değildir.
Çocuk uykusuz, hasta, ağrılı,
ilaç etkisi altında, tükenmiş ya da
tehdit karşısında kapanmış olabilir.
Bu nedenle yeniden harekete davet etmeden önce,
sessizliğin ve enerji düşüşünün ne anlattığını
anlamaya çalışmak gerekir.
Aynı davranış farklı günlerde farklı ihtiyaçları anlatabilir.
Bu nedenle önerileri bir kontrol listesi gibi değil,
çocuğun o günkü durumunu anlamaya yardımcı olacak
bir rehber gibi düşünmek daha doğru olacaktır.
Yüksek Arousal'da Ne Yapılabilir?
Amaç | Yapılabilir | Kaçınılması Yararlı Olabilir |
Uyaranı azaltmak | Gürültüyü, kalabalığı ve yoğun uyaranları mümkün olduğunca sadeleştirmek | Yeni uyaranlar eklemek, kalabalığa zorla sokmak |
Önce güven hissini (güvenliği, bedensel rahatlığı ve ilişkiyi ) desteklemek | Güvenli varlığını hissettirmek; çocuk erişebilir hâle geldikçe yönlendirmeye geçmek | Kriz anında peş peşe komut vermek |
Yavaşlamak | Ses tonunu ve beden dilini yavaşlatmak | Yüksek sesle konuşmak, acele ettirmek |
İletişim | Kısa, sade ve anlaşılır cümleler kullanmak | Uzun açıklamalar yapmak, tartışmaya çalışmak |
Bedeni desteklemek | Çocuğun daha önce iyi yanıt verdiği biliniyorsa ve kendisi de kabul ediyorsa, bazı çocuklarda derin basınç, ağır iş veya güvenli proprioseptif girdilerden yararlanmak | Çocuğu istemediği fiziksel temasa zorlamak |
Beklentiyi düzenlemek | O anda öğretmek yerine regülasyona öncelik vermek | Yeni beceri öğretmeye çalışmak |
Bedensel yükleri değerlendirmek | Uyku, ağrı, açlık, kabızlık, enfeksiyon gibi etkenleri gözden geçirmek | Davranışı yalnızca isteksizlik olarak yorumlamak |
Güvenliği sağlamak | Çocuk ve çevre güvenliğini önceliklendirmek | Riskli ortamda ısrar etmek |
Kendini regüle etmek | Önce kendi hızını, ses tonunu ve tepkilerini düzenlemeye çalışmak | Kaygıyla tepki vermek |
Zamana izin vermek | Regülasyon için yeterli zamanı tanımak | "Hemen sakinleş." beklentisi oluşturmak |
Nedeni anlamaya çalışmak | Davranışın altında yatan yükleri araştırmak | Yalnız davranışı düzeltmeye odaklanmak |
Rutinleri korumak | Bildiği ve güvenli rutinleri mümkün olduğunca sürdürmek | Kriz sırasında yeni talepler eklemek |
Her yüksek arousal aynı nedenle başlamaz.
Bu yüzden her çocukta aynı yöntem
aynı sonucu vermeyebilir.
Düşük arousal’da ilk amaç çocuğu
mutlaka hareketlendirmek değildir.
Önce şunu anlamaya çalışmak gerekir:
Çocuk yeterli uyanıklık düzeyine
ulaşamadığı için mi katılamıyor?
Yoksa uykusuz, ağrılı, hasta, ilaç etkisi altında
ya da uzun süredir taşıdığı yük nedeniyle
tükenmiş olduğu için mi dinlenmeye ihtiyaç duyuyor?
Bazı çocuklarda nazik ritim ve hafif hareket
toparlanmaya yardımcı olabilir.
Bazılarında ise önce yükün azaltılması,
bedensel nedenlerin değerlendirilmesi ve
gerçek dinlenmeye alan açılması gerekir.
Bu nedenle aktivasyon da dinlenme de
otomatik bir reçete değil;
çocuğun verdiği yanıta göre
ayarlanması gereken desteklerdir.
Düşük Arousal'da Ne Yapılabilir?
Amaç | Yapılabilir | Kaçınılması Yararlı Olabilir |
Hafif aktivasyon | Bedeni nazikçe harekete davet etmek | Bir anda yoğun aktivite beklemek |
Ritim oluşturmak | Öngörülebilir ve ritmik etkinlikler kullanmak | Sürekli değişen görevler vermek |
Küçük başlangıçlar | Yapabileceği kadar küçük hedeflerle başlamak | Büyük beklentiler oluşturmak |
Sosyal bağlantıyı sürdürmek | Baskı kurmadan ilişkiyi devam ettirmek | Sürekli performans istemek |
Hafif hareket | Kısa yürüyüş, oyun veya ritmik hareketlerden yararlanmak | Yorucu fiziksel etkinliklere zorlamak |
Bedensel yükleri değerlendirmek | Uyku, ağrı, demir eksikliği, enfeksiyon ve beslenmeyi gözden geçirmek | Yorgunluğu yalnızca isteksizlik olarak yorumlamak |
Enerjiyi korumak | Gereksiz talepleri azaltmak | Aynı anda çok fazla görev vermek |
Toparlanmaya izin vermek | Dinlenme ve toparlanma için zaman tanımak | Sürekli performans beklemek |
Baskıyı azaltmak | Beklentileri geçici olarak düşürmek | "Yaparsan yaparsın." baskısı oluşturmak |
Küçük başarılar oluşturmak | Başarabileceği kadar küçük adımlarla ilerlemek | Başaramadığı noktaya odaklanmak |
Zorlamadan eşlik etmek | Yakınlık veya alan ihtiyacını gözlemleyerek, baskı kurmadan erişilebilir kalmak | Çocuğun ihtiyacını değerlendirmeden sürekli yanında kalmak, tamamen geri çekilmek ya da zorlamak |
Önemli Not: Bu öneriler her çocuk için aynı şekilde uygulanacak kesin kurallar değildir. Her çocuğun ihtiyaçları, sağlık durumu ve gelişimsel özellikleri farklı olabilir. Bu nedenle burada yer alan başlıklar bir tedavi protokolü değil; sinir sistemini anlamaya yardımcı olabilecek genel yaklaşımlar olarak değerlendirilmelidir.
Buradaki amaç aynı anda her öneriyi uygulamak değildir. Bazen yalnızca tek bir küçük değişiklik bile sinir sisteminin yükünü azaltabilir. Önemli olan, o gün çocuğun gerçekten neye ihtiyaç duyduğunu fark edebilmektir.
Çocuğun uyanıklığında, hareketinde, iletişiminde veya daha önce yapabildiği becerilerde belirgin ve açıklanamayan bir değişiklik varsa bu tablo yalnızca arousal üzerinden yorumlanmamalıdır.
Özellikle aşırı uyku hâli, bilinçte farklılaşma, yeni başlayan güçsüzlük, ateş, şiddetli ağrı, nöbet şüphesi, beslenememe ya da hızlı gerileme eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.
Düşük arousal yaşayan bir çocuğu yeniden harekete davet ederken de acele edilmemelidir. Çünkü bazen sinir sistemi önce yeniden güvende hissedebilmeye ihtiyaç duyar.
Her İki Durumda da Ortak Olan Şey
Yüksek arousal da düşük arousal da
farklı görünebilir.
Ama her ikisinde de amaç davranışı bastırmak değil,
sinir sisteminin yeniden denge kurabilmesine destek olmaktır.
Çocuğu değiştirmeye çalışmadan önce,
sinir sistemini anlamaya çalışın.
Sonra desteği, çocuğun verdiği yanıta göre
azaltın, artırın veya değiştirin.
Çünkü iyi destek yalnız doğru seçilen değil;
çocuğun cevabına göre yeniden ayarlanabilen
destektir.
Doğru destek, her zaman
daha fazla şey yapmak değildir.
Bazen daha az istemektir.
Bazen bekleyebilmektir.
Bazen hiçbir şeyi hızlandırmamaktır.
Bazen yalnız yanında kalabilmektir.
Bazen de çocuğun taşıdığı görünmeyen yükü biraz hafifletebilmektir.
Yanlış Yorumlar
"Biraz daha zorlayalım."
Oysa kimi zaman daha fazla yük,
daha fazla regülasyon getirmez.
Daha fazla taşma getirir.
"Hiçbir şey yapmayalım."
Bazı durumlarda sinir sistemi
tamamen yalnız bırakılmaya değil,
ihtiyacına uygun dozda desteğe ihtiyaç duyar.
"Tek çözüm ilaç."
Oysa bazı dönemlerde
ilaç gerekli olabilir.
Ama çoğu zaman uyku,
ağrı,
duyusal yük,
ilişki,
bedensel sağlık
ve çevresel düzenlemeler de
tablonun önemli parçalarıdır.
"Bir an önce normale dönsün."
Sinir sistemi çoğu zaman normale
zorlanarak değil;
güven içinde toparlanarak döner.
"Alışsın diye biraz daha maruz bırakalım."
Yeni deneyimlere alışma çalışmaları; çocuğun rızası, güvenliği, verdiği tepkiler ve taşıma kapasitesi gözetilerek, küçük ve geri çekilebilir adımlarla planlandığında
destekleyici olabilir.
Kapasiteyi aşan ve kaçış imkânı bırakmayan
zorlayıcı maruziyet ise alarmı ve kaçınmayı artırabilir.
"Dün işe yaradı."
Oysa sinir sistemi
dünle aynı yerde olmayabilir.
"Bir an önce eski hâline dönsün."
Aslında amaç eski hâline dönmek değil;
sinir sisteminin yeniden denge kurabilmesidir.
◉ Pusula
Sinir sistemi her zaman
aynı desteğe ihtiyaç duymaz.
Önemli olan davranışı susturmak değil,
davranışı ortaya çıkaran
sinir sistemi durumunu anlamaktır.
Bazen doğru destek
bir şey eklemektir.
Bazen yükü azaltmaktır.
Bazen beklemektir.
Bazen de çocuğun
kendi dengesini kurmasına
engel olmadan yanında kalabilmektir.
Çünkü iyi destek her zaman
daha fazla müdahale değildir.
Doğru zamanda,
doğru dozda,
doğru çocuğa,
doğru desteği verebilmektir.
◉ Mini Gözlem Rehberi
Şunu sorun:
Şu anda yüksek mi, düşük mü, yoksa bedensel bir sorun ihtimali mi görüyorum?
Bu değişim ne zamandır var?
Çocuk şu anda yakınlık mı, alan mı istiyor?
Uyaranı azaltmak mı, nazikçe artırmak mı daha iyi sonuç veriyor?
Önce güvenlik, dinlenme veya bedensel değerlendirme mi gerekiyor?
Beklentim mevcut kapasitesine uygun mu?
Öğretmenin zamanı mı, regülasyonun zamanı mı?
Uyguladığım destekten sonra çocuk daha erişilebilir mi oldu, daha mı zorlandı?
Ben çocuğun ihtiyacına mı, kendi kaygıma mı cevap veriyorum?
Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi
Aynı davranış, her zaman
aynı ihtiyacı göstermez.
Bu yüzden aynı müdahale de,
her zaman doğru müdahale değildir.
Doğru destek, sinir sisteminin o gün
gerçekten neye ihtiyaç duyduğunu
anlayabilmekle başlar.
Çünkü doğru destek,
doğru zamanda verilen destektir.
Her gün aynı desteğe ihtiyaç duyan bir çocuk değil; her gün yeniden denge kurmaya çalışan bir sinir sistemi vardır.
⬛ DEV MÜHÜR
Bir çocuk taşarken de, sönerken de,
desteğe ihtiyaç duyuyor olabilir.
Ama aynı yardım, her zaman
doğru yardım değildir.
Sinir sistemi bazen daha az uyaran ister.
Kimi zaman nazik bir hareket davetine ihtiyaç duyar.
Bazı günler daha çok güven ister.
Bazen daha çok zamana ihtiyaç duyar.
Bazen de yalnız, zorlanmadan
yanında kalınmasına ihtiyaç duyar.
Çünkü doğru destek,
yalnız ne yaptığımızla değil;
ne zaman yaptığımızla,
ne kadar yaptığımızla
ve çocuğun buna nasıl cevap verdiğiyle
anlaşılır.
Bazen en büyük yardım,
daha fazlasını yapmak değildir.
Sinir sisteminin yeniden
denge kurabileceği alanı
ona geri verebilmektir.
Yorumlar