13-Aynı Çocuk Neden Bazen Yükselir, Bazen Söner?
- 17 Tem
- 4 dakikada okunur
Çocuğum neden bir gün böyle, ertesi gün bambaşka?
Özel Seri— Eşik
Yazı 13
Bazı aileler bunu çok iyi bilir.
Bir hafta boyunca çocuk
oldukça sakindir.
Aile içten içe "Galiba geçti."
demeye başlar.
Sonra bir gün...
Bir anda hareketlenir.
Koşmaya başlar.
Duramaz.
Uyku bozulur.
Dikkat dağılır.
Her şey zorlaşır.
Birkaç hafta sonra ise bu kez
bambaşka bir tablo ortaya çıkar.
Daha az konuşur.
Daha az hareket eder.
Daha az ister.
Sanki içine çekilmiş gibidir.
Ve aile haklı olarak şunu sorar:
"Hangisi gerçek?"
"Hareketli olan mı?"
"Yoksa içine kapanan mı?"
Oysa bazen ikisi de aynı çocuğun,
aynı sinir sisteminin,
farklı günlerde anlattığı
aynı hikâyedir.
İşte bu yüzden birçok aile bir süre sonra,
"Artık çocuğumu anlayamıyorum."
demeye başlar.
Oysa bazen değişen, çocuğun kendisi değil;
sinir sisteminin o gün aynı hayatı
ne kadar taşıyabildiğidir.
Aynı Çocuk Neden Farklı Görünür?
Çünkü aslında değişen çocuk değildir.
Değişen, sinir sisteminin o gün yükü
yönetebilme gücüdür.
Sinir sistemi tek bir düğmeyle çalışmaz.
Sabit değildir.
Her gün yeniden
denge kuran canlı bir sistemdir.
Bu değişimler gün içinde bile farklılaşabilir;
aynı çocuk sabah ve akşam
birbirinden oldukça farklı görünebilir.
Uyku,
bedensel sağlık,
duyusal yük,
öğrenme,
stres,
ilişkiler,
çevre,
beslenme,
ağrı,
enfeksiyon,
enerji üretimi
ve daha birçok etken,
sinir sisteminin o gün ne kadar yük
taşıyabileceğini birlikte belirleyebilir.
Hiçbiri tek başına bütün tabloyu açıklamayabilir.
Ama hepsi birlikte sinir sisteminin o gün ulaşabildiği
biyolojik rezervi ve yükü taşıyabilme gücünü etkileyebilir.
Bu yüzden çocuk, aynı ortamda bile her zaman aynı tepkiyi vermeyebilir
Bu nedenle tek bir gözleme bakarak çocuğun genel durumu hakkında kesin karar vermek yanıltıcı olabilir.
Yüksek ve Düşük Arousal Aynı Hikâyenin İki Farklı Yüzü Olabilir
Ancak bu her yüksek arousal dönemini
mutlaka düşük arousal'ın izleyeceği
anlamına gelmez.
Her çocuğun örüntüsü farklı olabilir.
Yüksek arousal ile düşük arousal
birbirinin zıttı olmak zorunda değildir.
Bazen aynı sinir sisteminin,
farklı zamanlarda verdiği iki farklı cevaptır.
Sinir sistemi yükü taşımaya çalışırken yükselebilir.
Bazı dönemlerde ise enerji ve kapasite azaldığında
daha sessiz, daha düşük katılımlı bir çalışma biçimine
geçebilir.
Aslında ikisi de başarısızlık değildir.
Denge kurmaya çalışan sinir sisteminin
verdiği iki farklı cevaptır.
Bu yüzden bazı çocuklarda
yüksek ve düşük arousal dönemleri
zaman zaman birbirini izleyebilir
ya da iç içe geçebilir.
Dışarıdan iki farklı tablo gibi görünse de,
bazen aynı sürecin devamıdır.
Biriken Yük Neden Bir Gün Taşar?
Sinir sistemi yalnız o günü yaşamaz.
Dünü de taşır.
Geçen haftayı da taşır.
Geçen ayı da taşır.
Sinir sistemi yalnız o anki yükten değil,
önceki günlerde biriken biyolojik ve
çevresel yüklerden de etkilenebilir.
Bu yüzden bazen küçük görünen bir olay,
aslında son damla olabilir.
Sorun çoğu zaman o gün yaşanan değildir.
Daha önce biriken yükün üzerine eklenmesidir.
Bazen bardağı taşıran son damla,
en ağır damla değildir.
Sadece zaten dolu olan bardağa denk gelendir.
Bu yüzden bazen görünen neden,
gerçek neden olmayabilir.
Neden Dün Bir Şey Olmadı da Bugün Oldu?
Bu yüzden bazen aile şunu söyler:
"Dün AVM'ye gittik.
Hiçbir şey olmadı.
Bugün aynı yere gittik.
Beş dakika sonra kriz başladı."
Oysa değişen
AVM değildir.
Aynı uyaran, farklı günlerde,
sinir sistemi tarafından
farklı şekilde karşılanabilir.
Çünkü değişen, sinir sisteminin
o gün aynı yükü yönetebilme gücüdür.
Bu kapasite sabit değildir.
Bazı günler aynı yük hafif gelir.
Bazı günler ise aynı yük bile fazla olabilir.
Çünkü sinir sistemi her gün aynı enerjiyle başlamaz.
O gün yönetmeye çalıştığı şey
yalnız AVM değildir;
o ana kadar biriken bütün yüktür.
Sorun bazen gidilen yer değildir.
Asıl belirleyici olan, o ana gelindiğinde
sinir sisteminin elinde ne kadar
biyolojik rezerv kaldığıdır.
Çünkü bazen bardağı taşıran son damla değişmez.
Değişen, bardağın o gün ne kadar dolu olduğudur.
Sinir Sistemi Hep Aynı Yerde Kalmaz
Bu yüzden bazen yüksek arousal'dan sonra
düşük arousal görülebilir.
Bazen de düşük arousal'dan sonra
yeniden yüksek arousal başlayabilir.
Çünkü sinir sistemi,
sabit bir çizgide değil,
dinamik bir denge içinde çalışır.
Amaç,
hep aynı yerde kalmak değildir.
Sürekli yeniden denge kurabilmektir.
Çünkü yaşayan sistemler,
sabit kalmaz.
Uyum sağlar.
Bozulur.
Yeniden dengelenir.
Regülasyon; hiç yükselmemek değildir.
Hiç düşmemek de değildir.
Her yükselişten ve her düşüşten sonra
yeniden denge kurabilmektir.
Yanlış Yorumlar
"Bir gün iyi,
bir gün kötü."
Oysa bazen mesele karakter değildir.
Sinir sisteminin değişen yüküdür.
"Ne yapacağımızı şaşırdık."
Oysa bazen çocuk değişmiyordur.
Değişen, sinir sisteminin o gün yükü taşıyabilme gücüdür.
"Daha dün hiçbir şeyi yoktu."
Oysa bazen değişim bir günde başlamaz.
Biz yalnızca fark ettiğimiz günü başlangıç sanırız.
"Ne zaman düzelecek?"
Oysa bazen önce şu soruyu sormak gerekir:
"Ne zamandır yük birikiyor?"
◉ Pusula
Aynı çocuğun farklı günlerde farklı görünmesi,
her zaman tutarsızlık anlamına gelmez.
Bazen sinir sistemi,
aynı yükü her gün taşıyamıyordur.
Bu yüzden yalnız davranışa değil,
davranıştan önce biriken yüke de bakmak gerekir.
Çünkü gördüğümüz davranış, çoğu zaman
daha önce başlayan değişimin son halkasıdır.
Bu yüzden bazen doğru soru,
"Bugün neden böyle oldu?"
değil,
"Sinir sistemi buraya gelirken neler taşıdı?"
sorusudur.
Mini Gözlem Rehberi
Şunu sorun:
• Bu davranış gerçekten bir anda mı başladı? Yoksa yük uzun süredir birikiyor muydu?
• Son günlerde uyku nasıldı?
• Hastalık oldu mu?
• Duyusal yük arttı mı?
• Beklentiler çoğaldı mı?
• Bedensel bir rahatsızlık olabilir mi?
• Önce yüksek arousal mı yaşadı?
• Sonra mı çöktü?
• Son haftalarda yük azalıyor muydu, yoksa yalnız birikiyor muydu?
• Son günlerde iyi olduğu zamanlar gerçekten dinlenebildiği zamanlar mıydı, yoksa yalnızca daha az yükle karşılaştığı zamanlar mıydı?
Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi
Çocuk aynı çocuktur.
Ama onu taşıyan sinir sistemi
her gün aynı yükü taşıyamayabilir.
Bu yüzden bazen değişen çocuk değil;
sinir sisteminin o gün ulaşabildiği
denge ve taşıma gücüdür.
Bazen ebeveyn,
"Çocuğum neden bu kadar değişiyor?"
diye düşünür.
Oysa bazen değişen çocuk değildir. O gün sinir sisteminin taşıyabildiği dünyadır.
⬛ DEV MÜHÜR
Yüksek arousal ile düşük arousal,
birbirinin zıttı iki dünya değildir.
Bazen aynı sinir sisteminin,
aynı mücadeleyi farklı zamanlarda
anlatma biçimidir.
Çünkü sinir sistemi bazen
"Artık taşıyamıyorum."diye bağırır.
Bazen de aynı cümleyi,
hiç ses çıkarmadan anlatır.
Ses değişir.
Mesaj değişmez.
Yardım isteyen,
her zaman aynı sinir sistemidir.
Çünkü bazen aynı çocuk,
aynı evde yaşar.
Aynı anneye sarılır.
Aynı babanın sesini duyar.
Aynı öğretmene gider.
Aynı okulda oturur.
Aynı oyuncağı eline alır.
Aynı sevgiyi hisseder.
Ama aynı kapasiteyle yaşayamaz.
Değişen çocuk değildir.
Değişen, sinir sisteminin o gün
aynı hayatı ne kadar taşıyabildiğidir.
Yorumlar