Bazen çocuk vazgeçmez. Yalnızca sinir sistemi artık taşıyamaz.

Özel Seri— Eşik

Yazı 12

Bazı değişimler bir günde olmaz.

Önce küçük şeyler değişmeye başlar.

Çocuk eskisi kadar oyun kurmaz.

Eskisi kadar merak etmez.

Eskisi kadar gülmez.

Daha çabuk yorulur.

Daha çok dinlenmek ister.

Eskiden keyif aldığı şeylere karşı

ilgisi azalmaya başlar.

Sanki yavaş yavaş içine çekilir.

Ve çoğu zaman aile bir noktada şu cümleyi kurar:

"Sanki çocuğum değişti."

İşte tam da burada çok önemli bir ayrım vardır.

Oysa bazen değişen çocuk değildir.

Uzun süredir alarmda çalışan sinir sisteminin

artık aynı yükü taşıyamamasıdır.

Ama bunu da dikkatli söylemek gerekir.

Yüksek arousal yaşayan her çocuk

tükenmişlik yaşamaz.

Her sessizlik de

tükenmişlik değildir.

Her düşük arousal, tükenmişlik (burnout)

anlamına gelmez.

Ancak bazı çocuklarda uzun süre devam eden

biyolojik, duyusal ve duygusal yük;

sinir sisteminin taşıyabileceğinden

daha fazla hâle gelebilir.

İşte bazen tablo da tam o noktadan sonra

değişmeye başlar.

Sinir sistemi yalnız bir günü taşımaz.

Her gün biraz daha yük birikir.

Sinir sistemi yalnız bugünü değil,

yarını da taşıyabilecek gücü korumaya çalışır.

Uzun süre yeterince toparlanma fırsatı bulamazsa,

bir gün değişen yalnız davranış değil;

sinir sisteminin taşıyabildiği

toplam kapasite olur.

İşte tükenmişlik çoğu zaman

tek bir zor günün sonucu değildir.

Uzun süre taşınan yüklerin,

yeterince toparlanamayan bir sinir sisteminde

zamanla birikmesidir.

Haftaları taşır.

Ayları taşır.

Sürekli bozulan uykuyu...

Bitmeyen duyusal yükü...

Arka arkaya gelen hastalıkları...

Sürekli beklemeyi...

Sürekli uyum sağlamayı...

Sürekli kendini düzenlemeye çalışmayı...

Ve bazen bunların maliyeti

hemen görülmez.

Ama bu enerji bütçesi

uzun süre açık verdiğinde,

bir gün yalnız davranış değil;

çocuğun taşıyabildiği yük de değişmeye başlar.

Uzun süre sessizce taşır.

Oysa görülen sonuç, çoğu zaman

haftalar hatta aylar boyunca

sessizce biriken yükün

görünür hâle gelmesidir.

Bir gün çocuk eskisi kadar konuşmaz.

Eskisi kadar oyun başlatmaz.

Eskisi kadar merak etmez.

Eskisi kadar hareket etmez.

Ama bu değişim bir gecede olmamış olabilir.

Bazen aylarca taşınan görünmeyen yük,

en sonunda görünür hâle gelir.

Biz değişimi o gün fark ederiz.

Oysa sinir sistemi haftalardır,

belki de aylardır bunu

sessizce anlatmaya çalışıyordur.

Bu yüzden tükenmişlik çoğu zaman

bir anda başlamaz.

Bir gün başlamaz.

Bir gün yalnızca görünür hâle gelir.

Son yıllarda bazı araştırmacılar,

özellikle otizmli bireylerde görülen bu tabloyu

"tükenmişlik (burnout)" olarak

tanımlamaktadır.

Bu durum, tek bir zor günün ardından ortaya çıkmaz.

Genellikle uzun süre devam eden stres,

yoğun uyum çabası,

duyusal yük,

yüksek beklentiler,

yetersiz toparlanma

ve sinir sisteminin uzun süre

alarmda çalışmasının ardından gelişebilen

bir tükenme süreci olarak tanımlanmaktadır.

Ancak burada da önemli bir ayrım vardır.

Her durgunluk,

her geri çekilme,

her düşük enerji durumu

tükenmişlik anlamına gelmez.

Tıpkı her yüksek arousal'ın

aynı nedenle ortaya çıkmaması gibi,

her tükenmişlik görünümü de

aynı biyolojik süreçten

kaynaklanmayabilir.

Bu yüzden tek bir davranışa bakarak

karar vermek yerine,

çocuğun son haftalarına

ve aylarına birlikte bakmak gerekir.

Çünkü doğru isim koyamadığımız yükü,

doğru şekilde hafifletmemiz de zorlaşır.

Bazı araştırmacılar, tükenmişliği yalnız taşınan yükün artmasıyla değil; çocuktan beklenenlerle o dönemde taşıyabildiği kapasite arasındaki farkın giderek açılmasıyla da ilişkilendirir.

Bu fark büyüdükçe

sinir sistemi yalnız daha fazla zorlanmaz;

aynı zamanda toparlanmak için

daha fazla zamana ve desteğe ihtiyaç duyabilir.

Birbirine Benzerler. Ama Aynı Şey Değildirler.

Düşük arousal ile tükenmişlik

zaman zaman birbirine benzeyebilir.

Ama aynı şey değildir.

Düşük arousal, sinir sisteminin

o andaki çalışma biçimini anlatır.

Tükenmişlik ise,

haftalar ya da aylar boyunca biriken

biyolojik, duyusal, zihinsel

ve duygusal yüklerin ardından gelişebilen

daha uzun bir süreci ifade eder.

Bu süreçte bazı çocuklar

daha önce rahatlıkla yapabildikleri

bazı becerilere de eskisi kadar kolay

ulaşamayabilir.

Bu her zaman o becerinin tamamen

kaybolduğu anlamına gelmez.

Bazen sinir sistemi

o beceriye erişebilecek kapasiteyi

geçici olarak bulamıyordur.

Bu nedenle düşük arousal,

bazen tükenmişliğin bir parçası olabilir.

Ama her düşük arousal,

tükenmişlik anlamına gelmez.

Ve her tükenmişlik de yalnız

düşük arousal şeklinde görünmeyebilir.

Bazı çocuklar giderek daha sessizleşebilir.

Bazılarında ise yüksek arousal ile

düşük arousal arasında gidip gelen

dalgalı dönemler görülebilir.

Bu yüzden tek bir davranışa bakarak,

"Bu çocuk tükenmiş."

demek doğru değildir.

Önemli olan yalnız bugüne değil,

son haftalara ve aylara birlikte bakabilmektir.

Bazen çocuk öğrenmek istemiyormuş gibi görünür.

Oysa bazen mesele istememesi değildir.

Sinir sistemi artık öğrenmeye ayıracak

yeterli kapasiteyi bulamıyordur.

Bütün enerjisini gelişmeye değil,

günü çıkarabilmeye harcıyordur.

Bu yüzden önce toparlanmaya çalışır.

Sonra yeniden öğrenmeye dönebilir.

Bazen oyun istemiyormuş gibi görünür.

Oysa oyunu sürdürecek enerjisi kalmamıştır.

Bazen iletişim kurmuyormuş gibi görünür.

Oysa önce ayakta kalmaya çalışıyordur.

Çünkü sinir sistemi, yeniden ilişkiye,

oyuna ve öğrenmeye dönebilmeden önce,

yeniden denge kurmaya çalışıyor olabilir.

Bu yüzden bazen soru değişmelidir.

"Bugün neden hiçbir şey yapmak istemiyor?"

yerine,

"Sinir sistemi ne zamandır bu kadar yük taşıyor?"

diye sormak gerekir.

Çünkü bazen cevap,

Günlük Hayatta Görünümü

Aile bazen şunu hissetmeye başlar:

"Sanki çocuğum yavaş yavaş elimden kayıyor."

Çünkü bu değişim çoğu zaman bir günde olmaz.

Haftalar, bazen aylar boyunca küçük küçük birikir.

Biz çoğu zaman yalnız sonucu görürüz.

Oysa sinir sistemi bu değişimi

haftalar, bazen aylar öncesinden

yaşamaya başlamıştır.

Oysa bazen değişen çocuk değildir.

Uzun süredir taşıdığı yük,

sinir sisteminin kapasitesini

yavaş yavaş azaltmaya başlamıştır.

Evde

• sürekli dinlenmek isteme

• eskiden severek yaptığı etkinliklerden uzaklaşma

• daha az konuşma

• oyunu başlatmakta veya sürdürmekte zorlanma

• küçük bir etkinlikten sonra bile uzun süre dinlenme ihtiyacı

• günlük rutinlerin bile yorucu gelmeye başlaması

• eskiden heyecanlandığı şeylere karşı ilgisinin belirgin azalması

Okulda

• performansta belirgin düşüş

• dikkat süresinin kısalması

• derse katılımın azalması

• daha sık mola isteme

• daha önce yapabildiği işleri sürdürmekte zorlanma

• okuldan sonra toparlanmasının eskisine göre daha uzun sürmesi

Bedende

• sürekli yorgun görünme

• küçük bir etkinlikten sonra bile eskisine göre çok daha uzun sürede toparlanma

• hareket isteğinin azalması

• duyusal hassasiyetlerde artış

• stres toleransının belirgin azalması

• küçük yüklerden sonra bile toparlanma süresinin uzaması

Ve bazen çevresindekiler şunu söyler:

"Son zamanlarda çok değişti."

Oysa bazen görülen şey,

çocuğun değişmesi değildir.

Uzun süredir yük taşıyan sinir sisteminin,

artık aynı kapasiteyle devam edememesidir.

Yanlış Yorumlar

En sık yorum:

"Artık tembelleşti."

Oysa bazen sorun isteksizlik değildir.

Uzun süredir yük taşıyan bir sinir sisteminin

artık eskisi kadar öğrenmeye ve

katılıma ayırabileceği kapasitesi kalmamıştır.

Başka yorum:

"Hiç uğraşmak istemiyor."

Oysa bazen istememek değildir.

Uzun süredir tükenen bir sinir sisteminin

yeni bir yükü taşıyacak kapasiteyi bulamamasıdır.

Bir başka yorum:

"Bak, artık uslandı."

Oysa bazen çocuk uslanmamıştır.

Uzun süredir alarmda çalışan sinir sistemi

artık eskisi gibi tepki verecek enerjiyi bulamıyordur.

Bir başka yorum:

"Biraz zorlayalım, açılır."

Oysa bazen sorun çabanın azlığı değildir.

Sinir sistemi uzun süredir harcadığı enerjiyi

yerine koyamamıştır.

Bazen ihtiyaç duyduğu şey

daha fazla çabalamak değil;

önce yeniden toparlanabilmektir.

Bir başka yorum:

"Biraz dinlensin geçer."

Dinlenmek elbette önemlidir.

Ama bazen yalnız dinlenmek yetmez.

Sinir sistemi aynı yükü taşımaya devam ettiği sürece,

yalnız mola vermek kalıcı bir toparlanma sağlamayabilir.

Bu yüzden bazen asıl soru,

çocuğun ne kadar dinlendiği değil;

sinir sisteminin neden bu kadar

uzun süredir yük taşıdığıdır.

Çünkü bazen sorun yalnız

dinlenememek değildir.

Sinir sisteminin hâlâ aynı yükü

taşımaya devam ediyor olmasıdır.

Bazen ihtiyaç duyulan şey yalnız

biraz dinlenmek değil;

sinir sisteminin uzun süredir taşıdığı yükün

gerçekten hafifleyebilmesidir.

◉ Pusula

Tükenmişlik çoğu zaman

bir günde oluşmaz.

Bu yüzden toparlanması da

çoğu zaman bir günde olmaz.

Bazen sinir sistemi,

uzun süre taşıdığı yükün ardından,

yalnız biraz dinlenmeye değil;

yeniden enerji biriktirebileceği,

yeniden güven hissedebileceği

ve yeniden taşıyabilecek gücü kazanabileceği

bir sürece ihtiyaç duyar.

Bu yüzden yalnız bugünkü sessizliğe değil,

o sessizliğe giden haftalara ve aylara da bakmak gerekir.

Mini Gözlem Rehberi

Şunu sorun:

• Son aylarda sinir sistemi uzun süre alarmda mı çalıştı?

• Uyku uzun zamandır yeterince toparlayıcı olabildi mi?

• Duyusal yük giderek arttı mı?

• Sürekli uyum sağlamak zorunda mı kaldı?

• Son dönemde enerjisi belirgin şekilde azaldı mı?

• Eskiden keyif aldığı etkinliklerden uzaklaşmaya başladı mı?

• Dinlenmesine rağmen eski hâline dönmekte zorlanıyor mu?

• Beklentiler uzun süredir taşıyabileceğinden fazla mıydı?

• Son aylarda gerçekten yükünün azaldığı, kendini güvende hissettiği dönemler yaşayabildi mi?

• Son zamanlarda toparlanmasına izin veren bir dönem oldu mu, yoksa yalnızca yeniden yük mü eklendi?

• Son aylarda daha önce rahatlıkla yapabildiği bazı becerilerde belirgin bir zorlanma fark ettiniz mi?

Bazen cevap, yalnız bugünkü sessizlikte değil;

haftalar ve aylar boyunca yavaş yavaş biriken yükte saklıdır.

Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi

Sinir sistemi yalnız yükselerek zorlanmaz.

Bazen çok uzun süre alarmda kaldıktan sonra,

artık aynı yükü taşıyabilecek enerjiyi de bulamayabilir.

Neyse ki tükenmişlik,

doğru okunduğunda geri dönüşü olmayan bir yol değildir.

Sinir sistemi yeniden güvende hissedebildiğinde,

Beklentiler yeniden kapasitesine uygun hâle geldiğinde,

taşıdığı yük hafiflediğinde,

yeterince toparlanabildiğinde

ve yeniden enerji biriktirebildiğinde,

birçok çocuk yeniden ilişkiye,

yeniden oyuna,

yeniden meraka

ve yeniden öğrenmeye dönebilir.

Bu toparlanma çoğu zaman bir gecede olmaz.

Çünkü bazen sinir sistemi

yalnız yük taşımaktan yorulmaz.

O yükten toparlanabilmek için de

enerjiye ihtiyaç duyar.

Bu yüzden toparlanma da

zaman ve uygun koşullar ister.

Sinir sistemi nasıl uzun sürede yorulduysa,

yeniden güç kazanması da zaman ister.

Ve bu çoğu zaman, sinir sistemine

yeniden güven içinde toparlanabileceği

zaman ve koşulları sunabilmekle mümkün olur.

⬛ DEV MÜHÜR

Yüksek arousal'da

sinir sistemi bağırır.

Tükenmişlikte ise

bazen artık bağıracak gücü bile kalmaz.

Ama her ikisinde de

yardım isteyen aynı sinir sistemidir.

Belki de bazen çocuğun ihtiyacı,

daha fazla çabalamak değildir.

Taşıdığı yükün biraz hafiflemesidir.

Ve bazen bunun ilk adımı,

çocuğun neden eskisi gibi yapamadığını değil;

ne zamandır kapasitesinin üzerinde

yaşamaya çalıştığını görebilmektir.

Çünkü sinir sistemi,

çabalamadığı için değil;

çok uzun zamandır

hiç durmadan çabaladığı için tükenir.

Ve bazen en büyük güç,

biraz daha yük taşımak değil;

yeniden nefes alabilecek,

yeniden güç kazanabilecek

ve yeniden güven içinde toparlanabilecek

bir alan bulabilmektir.

Çünkü bazen gerçek iyileşme,

daha fazla dayanmakla değil;

sinir sisteminin artık o yükü

tek başına taşımak zorunda kalmamasıyla başlar.

→ Sonraki yazı:13-Aynı Çocuk Neden Bazen Yükselir, Bazen Söner?

← Önceki yazı:11-Düşük Arousal Nedir?

↑ Modül ana sayfasına dön