Biyoloji önemlidir. Ama bir çocuğun bütün hikâyesi değildir. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 124 Bazen bir çocuk zorlanır. Daha çabuk yorulur. Daha çabuk taşar. Daha az tolere eder. Daha erken kapanır. Bu noktada yeni bir farkındalık oluşmaya başlar: Belki bu sadece davranış değildir. Belki: uyku enerji inflamasyon bağırsak duyusal yük stres biyolojik eşik gibi faktörler etkiliyordur. Bu farkındalık çok değerlidir. Ama burada yen

Görünen davranışın altındaki biyolojik hikâye Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 123 Bu modül boyunca birçok şeyden bahsettik. Uyku. Enerji. Mitokondriler. Demir. Ferritin. Bağırsak. Histamin. İnflamasyon. Toparlanma kapasitesi. Otonom sinir sistemi. Biyolojik dayanıklılık. Ve bütün bunları anlatırken bazen şu soru soruldu: "Bunların davranışla ne ilgisi var?" Belki siz de zaman zaman aynı soruyu sordunuz. Çünkü ilk bakışta bunlar

Neden Bazı Çocuklar Daha Hızlı Tükenir? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 122 Bu modül boyunca birçok şeyden bahsettik. Uyku. Enerji. Demir. Ferritin. Bağırsak. İnflamasyon. Histamin. Toparlanma kapasitesi. Otonom sinir sistemi. Ve bütün bunları anlatırken aslında aynı sorunun etrafında dolaşıyorduk: Neden bazı sistemler daha kırılgan görünür? Neden bazı çocuklar aynı yük altında daha hızlı zorlanır? Neden bazı insanlar yıllarca day

Bir çocuğun biyolojik dayanıklılığını ne belirler? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 121 Bazen iki çocuk aynı ortamda bulunur. Aynı sesi duyar. Aynı okula gider. Aynı günün içinde benzer olaylar yaşar. Ama günün sonunda biri hâlâ devam edebilirken, diğeri çoktan yorulmuş görünür. Biri küçük değişiklikleri tolere edebilirken, diğeri zorlanabilir. Biri daha kolay toparlayabilirken, diğeri uzun süre etkilenebilir. Ve çoğu zaman şu yorum y

Tetikte Kalma Hâli Neden Bazen Yıllarca Sürebilir? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 120 Bazen çocuk ortada görünür bir neden yokken zorlanır. Daha çabuk taşar. Daha çabuk öfkelenir. Daha çabuk korkar. Daha çabuk yorulur. Daha çabuk dağılır. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: "Her şeye tepki veriyor." "Çok hassas." "Durup dururken geriliyor." "Bir türlü sakinleşemiyor." Ama bazen doğru soru şudur: Gerçekten sorun davranış mı? Yoksa sinir

Bazen değişen çocuk değil, onu taşıyan biyolojik dengedir. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Görünenin Ardına Geç Yazı 119 Bazen çocuk aynı çocuk gibi görünmez. Dün tolere ettiği şeyi bugün tolere edemez. Dün sakin kaldığı yerde bugün zorlanır. Dün kolay yaptığı şeyi bugün yapmak istemez. Dün oyun kurabilirken bugün içine kapanır. Dün esnek görünürken bugün küçük bir değişimde taşar. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “Bugün keyfi yok.” “Bugün tersinden kalkmış.”

Bazı bedeller yaşanırken değil, zamanla görünür hâle gelir. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 118 Bu modül boyunca birçok şeyden bahsettik. Uyku. Enerji. Bağırsak. İnflamasyon. Histamin. Kan şekeri. Mitokondriler. Demir. Toparlanma kapasitesi. Ve bütün bunları anlatırken bazen şu soru soruldu: “Yenilenle içilenin davranışla ne ilgisi var?” “Uyku neden bu kadar önemli olsun?” “Bağırsakla davranışın ne alakası olabilir?” “Bir k

Davranış değiştiğinde ilk olarak nereye bakmalıyız? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 117 Bir çocuk değişebilir. Daha çabuk sinirlenebilir. Daha az tolere edebilir. Daha çabuk taşabilir. Daha fazla kaçınabilir. Daha az oynayabilir. Daha zor uyuyabilir. Ve çoğu zaman ilk soru şu olur: “Davranışlar neden arttı?” Bu anlaşılır bir sorudur. Ama bazen daha önemli bir soru vardır: Davranış neden değişti? Çünkü davranış çoğu zaman

Uyku Neden En Güçlü Takviyeden Daha Güçlüdür? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 116 Bazen çocuk daha hassas görünür. Daha çabuk yorulur. Daha çabuk taşar. Daha az tolere eder. Daha zor öğrenir. Daha zor toparlar. Ve çoğu zaman şu soru sorulur: "Hangi takviye işe yarar?" Ama bazen daha önemli bir soru vardır: Sinir sistemi gerçekten yeterince uyuyabiliyor mu? Çünkü bazen insanlar uykuyu dinlenme olarak düşünür. Oysa sinir sist

B12, folat ve metilasyon neden yalnız vitamin değildir? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 115 Bazen çocuk yorulur. Daha çabuk taşar. Daha az tolere eder. Daha zor toparlar. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “Davranışları yine arttı.” “Bu aralar daha hassas.” “Bir şeyler geri gidiyor.” Ama bazen doğru soru şudur: Gerçekten davranış mı değişti? Yoksa sistem çalışmak için ihtiyaç duyduğu bazı hammaddeleri bulmakta mı zorlanıyor? Ç

"Bugün ne oldu?" değil, "Dün ne oldu?" Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 114 Bazı çocuklar zor bir gün yaşar. Bir kriz olur. Bir hastalık geçirir. Yoğun bir okul günü geçirir. Duyusal olarak yüklenir. Sosyal olarak yorulur. Ve sonrasında toparlanması beklenir. Ama bazen beklenen olmaz. Kriz bitmiştir. Ama çocuk eski hâline henüz kavuşmamıştır. Daha hassastır. Daha çabuk yorulur. Daha az tolere eder. Daha kolay taşar. Bazen

Demir, ferritin ve sinir sisteminin sessiz yakıtları Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 113 Bazı çocuklar çabuk yorulur. Daha çabuk sinirlenir. Daha çabuk taşar. Daha az tolere eder. Daha zor toparlar. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “Çok hassas.” “Çok alınıyor.” “Çok çabuk vazgeçiyor.” “Daha güçlü olması lazım.” Ama bazen doğru soru şudur: Gerçekten iradesi mi zayıf? Yoksa sistemin yakıtı mı azalmış? Çünkü sinir sistemi yalnı

Davranışı anlamada yeni bir pencere: Görünmeyen enerji maliyeti Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 112 Bazı çocuklar günün başında iyi görünür. Ama saatler ilerledikçe değişir. Daha çabuk yorulur. Daha az tolere eder. Daha çabuk taşar. Daha çabuk kapanır. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “Çok nazlı.” “Çok hassas.” “İstese yapar.” “Çabuk vazgeçiyor.” Ama bazen doğru soru şudur: Gerçekten isteği mi azaldı? Yoksa sistemin ener

Bazı tekrarlar, hareketler ve kaçınmalar bize ne anlatıyor olabilir? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 111 Bazı davranışlar tekrar eder. Sallanma olabilir. Ses çıkarma olabilir. Eşyaları dizme olabilir. Koşma olabilir. Baskı arama olabilir. Aynı soruyu tekrar sorma olabilir. Ve çoğu zaman ilk soru şudur: "Nasıl durdururuz?" Oysa bazen asıl soru şudur: "Bu davranış ne işe yarıyor olabilir?" Çünkü bazı davranışlar rastgele deği

Bazen cevap yaşananlarda değil, yapı taşlarında saklıdır. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 110 Sinir sistemi çoğu zaman psikoloji üzerinden konuşulur. Davranış konuşulur. Duygular konuşulur. İlişki konuşulur. Ama bazen unutulan bir gerçek vardır: Sinir sistemi aynı zamanda biyolojik bir yapıdır. Ve her biyolojik sistem gibi: yapı taşlarına ihtiyaç duyar. Bu yapı taşlarından biri: amino asitlerdir. Ve bazen gözle görülmeyen b

Glutamat ve GABA arasındaki denge davranışı nasıl etkileyebilir? Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 109 Bazı çocuklar küçük bir durumda zorlanabilir. Ses biraz artar. Plan değişir. Beklenmedik bir şey olur. Ortam hareketlenir. Ve çocuk birden zorlanır. Dışarıdan bakıldığında bu bazen şöyle yorumlanır: “Abartıyor.” “Bu kadarına tepki verilmez.” “Çok hassas.” Ama bazen doğru soru şudur: Bu gerçekten tepki mi? Yoksa sinir sistemi

Bazen çocuk şeker istemez. Başka bir şey anlatmaya çalışır. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 108 Bazı çocuklar açken değişir. Daha hızlı sinirlenebilir. Daha az tolere edebilir. Daha çabuk patlayabilir. Daha fazla kaçınabilir. Daha huzursuz olabilir. Ve yemek yedikten sonra: daha sakin olabilir daha esnek olabilir daha uyumlu olabilir Bu çok tanıdık bir tablodur. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “Şeker düşkünlüğü var.” “Abur

Bazen davranış değil, beden alarm veriyordur. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 107 Bazı dönemler çocuk değişmiş gibi görünür. Daha huzursuz olabilir. Uyku zorlaşabilir. Daha çabuk sinirlenebilir. Daha az tolere edebilir. Daha hassas olabilir. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: "Yine zorlaşmaya başladı." "Davranışlar geri geldi." "Son zamanlarda çok zorlanıyor." Ama bazen doğru soru şudur: Bu gerçekten davranış mı? Yoksa bedenin

Görünmeyen konuşmalar Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 106 Bazen çocukta açıklaması zor değişimler görülür. Bir dönem daha hassas olabilir. Bazı günler daha huzursuz olabilir. Yemek sonrası davranışı değişebilir. Kabızlık dönemlerinde zorlanabilir. Hastalık sonrası toparlanması gecikebilir. Dışarıdan bakınca bunlar çoğu zaman davranış gibi görünür. Ama bazen asıl soru şudur: Bu gerçekten davranış mı? Yoksa beden iç dengesi

Bazı çocuklar yorulmaz. Tükenir. Seri 2 — Davranışın Arkasındaki Sistem Modül 12— Davranışın Görünmeyen Hikâyesi Yazı 105 Bazı çocuklar günün başında iyi görünür. Ama ilerleyen saatlerde değişir. Okuldan sonra çöker. Akşam daha zor regüle olur. Oyun süresi kısa olur. Daha hızlı sinirlenebilir. Daha çabuk vazgeçebilir. Ve çoğu zaman şu yorum yapılır: “İstemiyor.” “Üşeniyor.” “Dikkati yok.” “Motivasyonu düşük.” Ama bazen gerçek soru şudur: Bu gerçekten motivasyon mu? Yoksa en