7-Yüksek Arousal Sadece Davranışı Değiştirmez

Davranış bazen yalnızca buzdağının görünen kısmıdır.

Asıl değişim ise çoğu zaman sinir sisteminin görünmeyen tarafında yaşanır.

Özel Seri— Eşik

Yazı 7

Bazen aile yalnız hareketliliği görür.

Oysa değişen yalnız hareket değildir.

Bazen aynı gün içinde;

uyku değişmiştir.

Dikkat değişmiştir.

Öğrenme değişmiştir.

Enerji değişmiştir.

Ağrı eşiği değişmiştir.

Ve bütün bunların dışarıdan görünen adı

yalnızca "davranış" olmuştur.

Çocuk eskisi gibi uyuyamaz.

Eskisi gibi odaklanamaz.

Eskisi gibi öğrenemez.

Eskisi kadar bekleyemez.

Eskisi kadar tolere edemez.

Bazen bütün beden farklı çalışmaya başlamıştır.

Çünkü sinir sistemi yalnız davranışı değil,

bütün organizmanın çalışma düzenini

yeniden ayarlamaya başlamıştır.

Yüksek arousal yalnız davranışı değil;

sinir sisteminin yönettiği birçok sistemi

aynı anda etkileyebilir.

Bu nedenle davranış değiştiğinde,

çoğu zaman yalnız davranış değişmiş olmaz.

Bazen bütün organizmanın çalışma biçimi de değişebilir.

Çünkü yüksek arousal yalnız bir davranış değişikliği değil;

sinir sisteminin birçok alanını aynı anda etkileyebilen

bir düzenlenme durumudur.

Oysa değişen çoğu zaman çocuğun kişiliği değil;

sinir sisteminin o andaki çalışma modudur.

Bu yüzden gördüğümüz davranış,

çoğu zaman değişen sistemlerin

yalnızca en görünür kısmıdır.

Yüksek alarm altında çalışan bir sinir sistemi,

önceliklerini değiştirir.

Önce güvenlik.

Sonra öğrenme.

Önce hayatta kalma.

Sonra performans.

Çünkü sinir sistemi önce

güvenliği sağlamaya çalışır.

Öğrenme ve performans ise çoğu zaman

bunun ardından gelir.

İşte bu yüzden yüksek arousal dönemlerinde

çocuk bazen yapamadığı için değil,

sinir sistemi önceliğini değiştirdiği için zorlanır.

Bu yüzden bazen aile şunu söyler:

"Dün yapıyordu."

"Bugün yapamıyor."

Oysa çocuk öğrenmeyi unutmamıştır.

Sinir sistemi o anda başka bir öncelikle çalışıyordur.

Bu yüzden yalnız davranışı düzeltmeye çalışmak,

değişen bütün sistemi gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Çünkü davranış çoğu zaman yalnızca görünen kısımdır.

Oysa sinir sistemi yük altındayken ihtiyacı olan şey,

daha fazla baskı değil; daha doğru bir okumadır.

Uyku Değişebilir

Uyku yalnız dinlenmek değildir.

Sinir sisteminin yeniden dengelendiği en önemli dönemlerden biridir.

Alarm sistemi uzun süre yüksek kaldığında;

• uykuya dalmak zorlaşabilir

• gece sık uyanmalar görülebilir

• derin uyku azalabilir

• sabah dinlenmeden uyanılabilir

Gece tam toparlanamayan sinir sistemi,

ertesi gün daha düşük bir toleransla çalışabilir.

Uyku yalnız geceyi etkilemez.

Ertesi gün sinir sisteminin

ne kadar yük taşıyabileceğini de belirleyebilir.

Dikkat Değişebilir

Dikkat yalnız zekâ değildir.

Sinir sisteminin o günkü çalışma biçimidir.

Aynı çocuk, farklı sinir sistemi durumlarında

dikkatini çok farklı düzeylerde sürdürebilir.

Alarm yükseldiğinde;

• dikkat kolay dağılabilir

• çevre sürekli taranabilir

• küçük sesler bile dikkati bölebilir

• odaklanmak zorlaşabilir

Bu yüzden bazı çocuklarda normalde işe yarayan yöntemler,

yüksek arousal dönemlerinde aynı sonucu vermeyebilir.

Bu yüzden çocuk bazen tembel görünebilir.

Tam tersine çok çaba harcıyor olabilir.

Ama sinir sistemi, o çabayı sürdürecek durumda değildir.

Öğrenme Geçici Olarak Zorlaşabilir

Bazı aileler şunu söyler:

"Dün yapıyordu."

"Bugün hiçbirini yapamıyor."

Bu bazen öğrenmenin kaybolduğu anlamına gelmez.

Sinir sisteminin,

öğrenmek yerine güvenliği önceliklendirdiği anlamına gelebilir.

Bu nedenle;

• yönergeleri kaçırma

• bildiğini yapamama

• eğitim performansında düşme

• oyundan kopma

görülebilir.

Bazen bilgi kaybolmaz.

Bilgiye ulaşmak geçici olarak zorlaşır.

Sindirim Sistemi Değişebilir

Sinir sistemi yalnız beyni etkilemez.

Bağırsaklarla da sürekli iletişim halindedir.

Bu nedenle bazı çocuklarda;

• iştah değişebilir

• mide rahatsızlığı artabilir

• kabızlık veya bağırsak düzeni değişebilir

• karın ağrısı hissedilebilir

Bu belirtiler her zaman yüksek arousaldan kaynaklanmaz.

Ancak yüksek alarm hali,

otonom sinir sistemi üzerinden sindirim sistemini de etkileyebilir.

Bu ilişki çift yönlüdür.

Beyin bağırsakları etkileyebilir.

Bağırsaklardan gelen sinyaller de beynin alarm düzeyini değiştirebilir.

Bu yüzden bazı çocuklarda küçük görünen bir sindirim sorunu bile

sinir sistemi için düşündüğümüzden daha büyük

bir yük oluşturabilir.

Çünkü alarm yalnız beyinde yaşanmaz.

Beden de alarmın bir parçası olur.

Enerji Kullanımı Değişebilir

Beyin yalnız yaşanan anı yönetmez.

Bir sonraki saatleri ve günü de taşıyabilecek

bir enerji dengesi kurmaya çalışır.

Bu nedenle uzun süren alarm hâli,

sinir sisteminin enerji bütçesini zorlayabilir.

Yani alarm hali beden için pahalı bir süreçtir.

Çünkü yüksek arousal sırasında beden

yalnız davranış üretmez; aynı zamanda

kalbi, kasları, dikkati, solunumu, sindirimi ve

alarm sistemini birlikte yeniden ayarlamaya çalışır.

Çünkü sürekli tetikte kalmak,

sürekli enerji harcamak anlamına gelir.

Beden, tehlike varmış gibi çalışırken

enerji tasarrufu yapamaz.

Son yıllarda bazı çalışmalar, mitokondri işlevi, oksidatif stres ve

enerji metabolizmasındaki değişikliklerin bazı çocuklarda

sinir sistemi regülasyonu ile ilişkili olabileceğini araştırmaktadır.

Yine de bu çalışmalar, yüksek arousal'ın yalnız davranışla değil,

bütün organizmanın enerji yönetimiyle de ilişkili olabileceğini

düşündürmektedir.

Bu nedenle bazı çocuklarda yüksek arousal dönemlerinden sonra

günlerce sürebilen yorgunluk, hassasiyet veya daha çabuk tükenme görülebilir.

Çünkü bazen kriz bittiğinde bile beden

o krizin maliyetini taşımaya devam eder.

Bu yüzden bazı çocuklar yüksek arousal dönemlerinden sonra

yalnızca davranışsal olarak değil, fiziksel olarak da tükenmiş görünür.

Çünkü bazen alarm susar; ama beden o alarmın

maliyetini taşımaya devam eder.

Biyolojik Maliyet

Belki de yüksek arousal’ın en az konuşulan tarafı budur: biyolojik maliyeti.

Çocuk sakinleşmiş gibi görünse bile, sinir sistemi ve beden hâlâ toparlanmaya çalışıyor olabilir.

Bu yüzden bazı çocuklarda krizden sonra yorgunluk, hassasiyet, uyku bozulması, iştah değişimi veya daha düşük tolerans bir süre daha devam edebilir.

Davranış bitmiş olabilir.

Ama ertesi gün çocuk hâlâ eskisi gibi olmayabilir.

Çünkü beden görünenden çok daha uzun süre

toparlanmaya çalışıyor olabilir.

Ağrı Algısı Değişebilir

Bazen küçük bir rahatsızlık,

çok daha büyük hissedilebilir.

Bazen ise çocuk ağrıyı tarif edemediği için,

rahatsızlık davranış olarak ortaya çıkabilir.

Aynı ağrı değişmemiş olabilir.

Ama onu değerlendiren sinir sistemi değişmiştir.

Bazı çocuklarda ağrı daha yoğun hissedilebilirken,

bazılarında ise fark edilmesi zorlaşabilir.

Kaslar da Alarmı Taşıyabilir

Alarm yalnız zihinde yaşanmaz.

Bedende de görülür.

Bazı çocuklarda;

• çene sıkma

• diş gıcırdatma

• yumruk sıkma

• omuzlarda gerginlik

• sürekli hareket etme

• yerinde duramama

görülebilir.

Tehlike geçmiş olabilir. Ama beden bunu

henüz öğrenememiştir.

Bu yüzden kaslarda alarm durumuyla ilişkili

gerginlik devam ediyor olabilir.

Çocuk sakin görünse bile,

beden henüz sakinleşmemiş olabilir.

Bu kas gerginliği çoğu zaman bilinçli olarak oluşturulmaz.

Otonom sinir sisteminin artmış uyarılma düzeyinin bir yansıması olabilir.

Kalp ve Dolaşım Sistemi Etkilenebilir

Yüksek alarm sırasında;

• nabız artabilir

• eller soğuyabilir

• terleme artabilir

• çarpıntı hissedilebilir

Çünkü sinir sistemi,

bedeni olası bir tehdide hazırlamaya çalışıyordur.

Alarm sırasında beden, sanki gerçekten koşacakmış gibi hazırlanabilir.

Bu belirtiler her zaman yüksek arousal anlamına gelmez; ancak alarm sistemi yükseldiğinde görülebilecek fizyolojik değişiklikler arasında yer alabilir.

Günlük Hayatta Görünümü

Aile bazen şunu fark eder:

"Sadece hareketlenmedi."

"Bu hafta her şey değişti."

Çünkü bazen değişen tek bir belirti değildir.

Aynı dönemde birçok sistem birlikte etkilenmeye başlar.

Ve çoğu zaman aile,

bütün bunların

tek bir nedeni olduğunu düşünmeye başlar.

Oysa değişen tek bir sistem değildir.

Evde:

• daha kısa sabır

• daha çabuk yorulma

• uyku düzeninde bozulma

• daha sık mide veya karın yakınması

• hareketliliğin artması

Okulda:

• dikkatin daha kolay dağılması

• bildiği görevleri yapamıyor gibi görünmesi

• yönergeleri kaçırması

• daha düşük tolerans göstermesi

Bedende:

• diş sıkma

• omuz gerginliği

• çene sıkma

• huzursuz dolaşma

• yorgun görünmesine rağmen duramama

Ve bazen bütün bu değişiklikler,

aynı dönemde birlikte görülmeye başlar.

İşte bazen aile "Bu çocuk tamamen değişti." duygusunu tam da bu dönemde yaşar.

Yanlış Yorumlar

En sık yorum:

"Bugün tembellik yapıyor."

Oysa bazen sorun isteksizlik değildir.

Sinir sisteminin alarm altında çalışmasıdır.

Başka yorum:

"Öğrendiklerini unuttu."

Oysa bazen çocuk unutmamıştır.

Sadece o anda öğrenmeye erişemiyordur.

Bir başka yorum:

"Yine hiçbir şey işe yaramıyor."

Oysa bazen değişen yöntem değildir.

Sinir sisteminin o günkü durumudur.

"Bu çocuk yine bozuldu."

Oysa bazen bozulan çocuk değildir.

Sinir sisteminin taşıma kapasitesidir.

"Bugün isteksiz."

Oysa bazen isteksiz değildir.

Sinir sistemi o anda elindeki enerjinin büyük kısmını

düzenlenmeye harcıyor olabilir.

◉ Pusula

Yüksek arousal yalnız davranışı değiştirmez.

Uykuyu,

dikkati,

öğrenmeyi,

bedeni,

enerji kullanımını

ve günlük yaşamın birçok alanını aynı anda etkileyebilir.

Bu yüzden değişen yalnız davranışa bakmak,

bazen tablonun büyük kısmını kaçırmak olur.

Mini Gözlem Rehberi

Şunu sorun:

Davranış değişti.

Peki başka neler değişti?

• Uyku nasıl?

• Dikkat nasıl?

• Öğrenme aynı mı?

• İştah değişti mi?

• Bağırsak düzeni farklı mı?

• Diş sıkma arttı mı?

• Hareketlilikle birlikte yorgunluk da var mı?

• Beden daha gergin görünüyor mu?

• Aynı dönemde uyku, dikkat ve davranış birlikte mi değişti?

• Davranış değişmeden önce uyku ya da dikkat değişmiş miydi?

• Hareketlilik arttığında aynı zamanda uyku, iştah ve dikkat de birlikte değişiyor mu?

• Krizden sonra toparlanması saatler ya da günler sürüyor mu?

Bazen cevap,

davranışın içinde değil;

davranışla birlikte değişen diğer sistemlerde saklıdır.

Bu Yazının Belki En Önemli Cümlesi

Bazen yüksek arousal yaşayan çocukta

değişen yalnız davranış değildir.

Bütün sinir sistemi,

bedenin birçok sistemiyle birlikte farklı çalışmaya başlamıştır.

⬛ DEV MÜHÜR

Yüksek arousal yalnız hareketlilik değildir.

Bazen gördüğümüz davranış, bütün organizmanın

"Şu anda güvenliği önceliklendirmek zorundayım."

diyerek birlikte verdiği cevaptır.

Çünkü bazen davranış, görünen buzdağıdır.

Görünmeyen kısmında ise;

uyku, dikkat, öğrenme, beden ve sinir sistemi, aynı alarm yükünü birlikte taşımaktadır.

Davranış çoğu zaman, içeride sessizce mücadele eden sinir sisteminin dışarıdan görülebilen yüzüdür.

→ Sonraki yazı:8-Neden İlaçlar Bazen Çalışmıyor Gibi Görünüyor?

← Önceki yazı:6-Yüksek Arousal Bazen Bedenden Başlar

↑ Modül ana sayfasına dön